گەڕان لە نێوان واقیع و خەیاڵدا
خوێندنەوەی هەڵبژاردەیەك لە ڕۆمانی كوردی

لێكۆڵینەوەی ئەدەبی: عەتا قەرەداغی
نرخ: 8000دینار
چاپی یه‌که‌م

ئێستا لە كتێبخانەكاندا دەستدەكەوێت


پێشەكی

ئاشكرایە هەر چۆن ڕۆمان وەكو ژانرێكی ئەدەبی بەرهەمی قۆناغی ژیانی كۆمەڵگەی شارە، بە هەمان شێوە ڕەخنەی ئەدەبییش بەگشتی و ڕەخنەی ڕۆمان بەتایبەتی بەرهەمی كۆمەڵگەی شار یان قۆناغی ژیانی كۆمەڵگەی شارە و گوزراشت و دەربڕینە لە بەرهەم و كولتوور و تێڕوانینی ئەو قۆناغە. ئەگەر سەیری سەرهەڵدانی ڕۆمان بكەین، بۆ یەكەم جار وەكو ژانرێكی خاوەن شووناس لە كۆمەڵگەی ڕۆژئاوادا دەردەكەوێت. دەركەوتنی ڕۆمانی كلاسیك هاوكاتە لەگەڵ سەردەمی ڕۆشنگەریی ڕۆژئاوادا. هەروەك ئەو قۆناغەش قۆناغی دەركەوتنی زیاتر لە ڕوانین و لێكدانەوەیەكە بۆ ژیان و كۆی شتەكان، قۆناغی دەركەوتنی زیاتر لە بیر و ئایدیۆلۆجیایەكە، واتە ئەو قۆناغەیە كە تێیدا لەبری تاكە عەقڵێك بە ئەندازەی ژمارەی كەسەكان عەقڵ بەرهەم دێت، هەر بەو پێیەش بوونی زیاتر لە عەقڵێك، دەرگای لێكدانەوەی جۆراوجۆر لەسەر هەموو شتەكان دەكاتەوە.

ڕۆمان وەكو ڕەگەزێك بەرهەمی قۆناغی فرەتێڕوانین و زیاتر لە عەقڵێكە، یان بە مانایەكی تر ڕۆمان بەرهەمی قۆناغی فرەشووناسییە. هەر لێرەوە ئەو پرسیارە سەرهەڵدەدات، ئایا ڕەخنە هیچ پەیوەندییەكی بە قۆناغی ژیانی فرەبۆچوون و فرەلێكدانەوە و فرەتێڕامانەوە هەیە؟ ئایا سەرهەڵدانی ڕەخنە هەر وا دیاردەیەكی ئاساییە، یان ئەویش ڕاستەوخۆ پەیوەندیی بە دروستبوونی عەقڵی ڕەخنەییەوە هەیە؟ ئەی مەبەست لە عەقڵی ڕەخنەیی چییە؟ ئایا كۆمەڵگەی ئێمە تاكو ئێستا بووەتە كۆمەڵگەیەك، كە تێڕوانینی جۆراوجۆر و بیركردنەوەی جیاواز و لێكدانەوە فرەئاڕاستە تێیدا لەدایك بووبێت و ڕەگوڕیشەی داكوتابێت؟ ئایا ڕەخنە كە بەرهەمی عەقڵی ڕەخنەییە، لەم زەمینە و كولتوورەدا وەكو ئەوەی پێویستە دەركەوتووە؟

بێگومان ڕەخنەی ئەدەبی بریتییە لە لێكۆڵێنەوە و هەڵسەنگاندن و لێكدانەوە و ڕاڤەكردنی دەقە ئەدەبییەكان لەسەر بنەمای ڕەگەزە پێكهێنەرەكانی دەقەكان. بە مانایەكی تر، كاری ڕەخنەی ئەدەبی لە چوارچێوەی دەقدا ئەنجام دەدرێت. كەواتە بوونی ڕەخنەی ئەدەبی لە ئاستی یەكەمدا پەیوەستە بە بوونی دەقی ئەدەبییەوە. هەروەك ئاشكرایە كە ڕەخنە بریتییە لە بەرهەمهێنانی دەقێكی نوێ لەسەر دەقی یەكەم. بە گوێرەی دەقی ڕۆمان كە وەكو دواتریش پێداگریمان لەسەر كردووە، وێناكردنەوەی واقیعە لە ئاستێكی هونەریی باڵادا. هەر بۆیە ڕۆمان جیاواز لە دەقی شیعری و تەنانەت دراماش، ڕووبەرێكی فراوانتر لە كەسێتی و ڕووداو و بیروبۆچوون و تەنانەت تەكنیكیش لەخۆ دەگرێت و بە ئەندازەی ئاڵۆزییەكانی ژیان و پێكداچوونی كێشەكانی ژیان ڕەگەزەكانی ڕۆمانیش لە زمانەوە بۆ كۆی تەكنیكەكانی نووسین و بەرهەمهێنانی دەق بەناو یەكتردا چوون. بەڵام ئەوەی گرنگە بەرهەمهێنانی پرسیار و جیهانبینی پەیوەستە بە ژیان و كێشەكانی ژیان و بوونی ئەنتۆلۆجیانەی مرۆڤەوە، وەكو بەرزترین و باڵاترین ئەفریدەبووی نێو ئەم گەردوونە. ڕەخنەی ئەدەبی، یان باشتر بڵێین ڕەخنەی ڕۆمان، لە ڕوانگەی بوونی مرۆڤــ و كێشە ئاڵۆزەكانی ژیان و بەهاكانیەوە و لە ڕوانگەی بەرهەمهێنانی جوانی و چێژی جوانی و پەیوەستبوونی هەموو ئەم ڕەگەزانەوە بە خودی مرۆڤەوە لێكۆڵینەوەی دەقەكان دەكات و هەڵیان دەسەنگێنێت و ڕاڤەیان دەكات و لە دوای پرسیارەكانی دەقەكان و جیهانبینی دەقەكان دەگەڕێت. بەڵام دیارە ڕەخنە هەم لە دەرەوەی بوونی عەقڵی ڕەخنەیی بوونی نییە، هەم بەبێ ئامڕازەكانی ڕەخنەگرتن ناگاتە ئەنجام، هەروەك لە ڕاستیشدا ڕەخنەی هاوچەرخ پەیوەندییەكی بەهێزی هەیە بە تیۆرە ئەدەبییەكان و ئامڕازەكانی ڕەخنەگرتنەوە بەو ئەندازەی كە پەیوەندیی هەیە بە تیۆر و ڕێبازە ڕەخنەییەكانەوە.

دیارە كاتێ باسی ڕەخنەی ڕۆمان دەكەین، دەبێ بزانین لێكۆڵینەوە لەسەر گرێچن و كات و شوێن و كەسێتی و ڕووداو و ململانێی و بیرۆكە و جووڵە و ڕەفتار و هەڵوێست و ئەنجام و ڕوانین دەكەین. بەڵام ڕەگەزی سەرەكی كە لێیەوە ئاخاوتنی كۆی ئەم بوارانە دەكرێت بریتییە لە گێڕانەوە، چونكە ئاشكرایە ڕۆمان و چیرۆك بریتین لە دەقێك كە بە زمانی پەخشان دەنووسرێن و لە ڕێگەی گێڕانەوەوە پێشكەش دەكرێن. هەروەك ئەوەی گرنگە شارەزایی و چۆنێتی كاركردنی ڕەخنەگرە لەناو دەقدا. دیارە بۆ ئەو مەبەستەش ڕەخنەگر پێویستی بە ئامڕازی ڕەخنەگرتن هەیە، ئەویش ڕەهەندی فراوانی هەیە. لە ئاستی یەكەمدا شارەزایی ڕەخنەگر دێت لە ڕێباز و تیۆرییەكانی ڕەخنە و بوونی عەقڵی ڕەخنەیی و توانای خوێندنەوە و لێكۆڵینەوە و هەڵسەنگاندن و ڕاڤەكردن كە ئەوەش پێویستی بە ئامڕازی ڕەخنەیی هەیە. هەڵبەت كاركردنیش بە ئامڕازی ڕەخنەیی بەبێ شارەزابوون لە تەكنیكەكانی ڕۆمان و لە تیۆری ڕۆمان بەتایبەتی و تیۆرە ئەدەبییەكاندا بەگشتی، هیچ بەرهەم ناهێنێت. هەروەك لە سەرووی هەموو ئەمانەشەوە، بەبێ عەقڵ و ڕۆشنبیریی بەرفراوان لە بوارەكانی كۆمەڵناسی و ئابووری و دەروونناسی و سیاسی و مێژوو و فیكر و ڕۆشنگەری و عەقڵانیەت و بوارەكانی جوانناسی و تەنانەت بەئاگابوون لە ڕەگەزەكانی تری نووسین و هونەر، ڕەنگە بەرهەمهێنانی دەقێكی نوێ لەسەر دەقی یەكەم كارێكی ئەستەم بێت.

ئاشكرایە هەر لەبەر ئەم هۆكارانەیە كە دەگوترێت كاری ڕەخنە كارێكی ئاسان نییە، دەشێ ئەمەش هۆكاری سەرەكی بێت بۆ لاوازی كاری ڕەخنە و بەرهەمی ڕەخنە نەك تەنیا لە كولتووری كوردیدا، بەڵكو لە كولتووری میللەتانی تریشدا. تەنانەت لە ڕۆژئاواش مێژووی سەرهەڵدانی ڕەخنە و عەقڵی ڕەخنەیی زۆری بەسەردا تێپەڕیوە، هێشتا باس لە گرفت و بەربەستەكانی بەردەم ڕەخنە بەگشتی و ڕەخنەی ئەدەبی بەتایبەتی دەكرێت. ئەمەش ئەوە دەسەلمێنێت كە كاری ڕەخنە شتێكی سووك و ئاسان نییە و پێویستی بە بنەما و سەرمایەیەكی دەوڵەمەندی ڕۆشنبیری و فیكری و مەعریفی هەمەلایەن هەیە، ئەمە بێجگە لە میتۆد و ئامڕازی ڕەخنەیی.

دیارە بە گوێرەی كولتووری كوردیش كە تاكو ئێستا لە قەیرانی عەقڵ و لە قەیرانی عەقڵی ڕەخنەییدایە، ناشێت تەسەوری بوونی ڕەخنەیەكی پەرەسەندووی خاوەن شووناس بكرێت تێیدا. هەر لێرەوە ئەو كارانەی ئێمەش كردوومانن بێ كەموكورتی نین، بەڵام تا ئەو ئەندازەیەی توانامان بەسەریدا شكاوە لە ماوەی نزیكەی بیستوپێنج ساڵی ڕابردوودا، هەوڵمانداوە لە چوارچێوەی دەقە ئەدەبییەكاندا كار بكەین و پشت بە تیۆر و ڕێبازە ڕەخنەییەكان ببەستین و لەو ڕووەشەوە بە پێی دەقەكان كار بەو میتۆدانە بكەین كە لەناو دەقدا كار دەكەن و لەوێڕا هەوڵی شیكردنەوە و ڕاڤەكردن دەدەن.

لەم بەرهەمەشدا كە خوێندنەوەی شەش ڕۆمانی كوردییە، لەگەڵ پێشەكییەكی تیۆری سەبارەت بە ڕۆمان، كە ڕۆمانەكان هەموویان بەرهەمی نەوەیەكن هێشتا لە قۆناغی هەڵچووندان و مێژووی نووسینیان هاوكاتی ئێمەیە و هەر یەكەش بە جۆرێك بەشداری هەیە لەو بوارەدا، لەگەڵ ئاستی جیاوازیاندا. ئێمە خوێندنەوەی بەرفراوانی دەقەكانی ئەوانمان كردووە و بە پشتبەستن بە میتۆدی خوێندنەوە و لێكۆڵینەوە و شیكردنەوە و ڕاڤەكردن و لێكدانەوەی كۆی ڕەگەزەكانی دەقەكان، هەوڵمان داوە لەسەر هەر دەقێك لەو دەقانە دەقێكی نوێی ڕەخنەیی بەرهەم بهێنین. لەو ڕووەشەوە لە دوای پرسیار و جیهانبینی دەقەكان گەڕاوین و خوێندنەوەی تەواوكاری و هەمەلایەنەی دەقەكانمان كردووە و لە میانەی شیكردنەوەكاندا لە كۆی ڕەگەزەكانی ڕۆمان بەگشتی و ئەو ڕەگەزانەی لە هەر یەك لەم دەقانەدا بەكار هاتوون دواوین و باسی چۆنێتی مامەڵەكردنی نووسەرمان لەگەڵ ئەو ڕەگەزانە و تەكنیكەكانی نووسین كردووە و لە دوای ئەو سەرچاوە و ڕەگەزانەش گەڕاوین كە كراون بە ڕەگەزی بەرهەمهێنانی دەقەكان و هەوڵمان داوە تیشك بخەینە سەر چۆنێتی مامەڵەكردنی نووسەر لەگەڵ كۆی ئەو توخم و ڕەگەزانەدا و تا چ ئاستێك لە خزمەتی بەرهەمهێنانی دەقێكی داهێنەرانەدا بە كاری خستوون. لە كۆی لێكۆڵینەوەكاندا جەختی زۆرمان كردووەتە سەر هونەر و تەكنیكی گێڕانەوە و كۆی ئەو مانا و دەلالاتانەی لە پشتی هەر بڕگە و بەشێكی گێڕانەوە، یان جووڵە و ڕووداوێكەوە وەستاون. هەروەك لە شیكردنەوەكاندا ئەوە دەردەكەوێت كە هەر یەكێك لەو ڕۆمانانە وەكو دەقێكی پەیوەست بە واقیعەوە، بەرهەمهێنی پرسیار و جیهانبینی تایبەتی خۆیەتی، ئەگەرچی تێبینی ئەوەش دەكرێت لە هەندێ ئاستدا جۆرێك لە نزیكی لەنێوان پرسیار و كۆی جیهانبینی دەقەكاندا هەیە، هۆكەشی ئەوەیە كە ڕۆمان بە جۆرێك پەیوەندی بەو زەمینە و واقیعەوە هەیە كە تێیدا بەرهەم هاتووە، یان تێیدا بەرهەم دێت.

خوێنەری خۆشەویست ئەمەی دەیخوێنیتەوە بەشێكی ترە لەو كارانەی لە بواری ڕەخنەی ئەدەبیدا ئەنجاممان داون. وەكو گوتمان لێرەدا خوێندنەوەی ژمارەیەك ڕۆمانی كوردیمان كردووە كە لە لایەن نووسەرانی ڕووبەرێكی فراوانی كوردستانەوە نووسراون، لە ڕۆژهەڵاتەوە بۆ باشوور و لە باشووریشەوە بۆ ڕۆژئاوای كوردستان. ئەوەی لە لێكۆڵینەوەكاندا هەستی پێ دەكرێت ئەوەیە كە دەقەكان یەكێتی و یەكبوونی ئەو كولتوورە دەسەلمێنن كە تێیدا بەرهەم هاتوون. فەزای گرەوی بەختی هەڵاڵە و گێلاسی خوێن و میرنامە و بۆرە قەڵا نزیكییەکی ئاشكرا لەنێوانیاندا هەیە. فەزای نەتەوەی زێرابەكان و ئەو پیاوەی درەختێك بوو لە ئاستی قووڵدا نزیكی لەنێوانیاندا هەیە. هەر لێرەشەوە ئەوە ئاشكرا دەبێت زەمینەی كولتووری كوردی كە لە قۆناغی گواستنەوەدایە بەرەو بەرهەمهێنانی ڕۆمان دەچێت وەكو ژانرێكی هونەریی باڵا، كە ئەوەش وەكو ئەدەبی قۆناغی ژیانی شاری كۆمەڵگە سەیر دەكرێت. بەڵێ كاتێ ئەم ڕۆمانانە و چەندین ڕۆمانی تری كوردی دەخوێنینەوە كە لەم چارەكە سەدەیەی دواییدا بەرهەم هاتوون، هەست بەوە دەكەین ئەم ژانرە نوێیە لە ناوەندی كولتووری ئێمەدا بەرەو فۆرمەلەبوون و هەڵكشان دەچێت. واتە ئێمە لە قۆناغی بەرەو بەرهەمهاتنی ئەدەبی شارداین، ئەگەر بڕوامان بەوە هەبێت كە ڕۆمان ئەدەبی كۆمەڵگەی شارە، مەبەست لە كۆمەڵگەی شاریش كۆمەڵگەی عەقڵە. هەر لێرەوە ئاماژەی بەرەو گۆڕانكاری و هەنگاوی بەرەو ئاسۆی داهاتوو لە كولتوور و عەقڵی كۆمەڵگەی ئێمەدا دەبینرێت، ئەوەش بەڵگەی بەردەوامبوون و ڕۆیشتنە بەرەو قۆناغی پێشكەوتووتر. دیارە ئەم جووڵە و گۆڕانكارییە هێمنە كە لە كولتوور و عەقڵدا دەبینرێت، بەرهەمی ئەو جووڵە هێواش و سروشتییەیە كە لە هەناوی كۆمەڵگەدا ڕوو دەدات و ئەوە دەسەلمێنێت كە كۆمەڵگەی كوردیش وەكو هەموو كۆمەڵگەكانی تر لە جووڵەی بەردەوام و پەرەسەندندایە، دیارە ئەو جووڵەیەش بە هێمنی و بە پێی كارلێكە ناوخۆییەكانی كۆمەڵگە ڕەوتی خۆی دەكات و هیچ هێز و بەربەستێكیش ناتوانێت بیوەستێنێت، هەروەك ڕەنگە هۆكارە دەرەكییەكان ڕۆڵ لە گۆڕینی ڕووكەشی كۆمەڵگەدا ببینن، بەڵام گۆڕانكاری سروشتی سەرەتا لە ناوەوە ڕوو دەدات و گۆڕانكارییەكانی ناوەوە واتە ماهیەت و جەوهەر و سیما و ڕووخسار دەگۆڕن.

سلێمانی 1-2-2016

لە بڵاوكراوەكانی زنجیرەی كتێبی دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم

ناردن: