ژیانی كۆمەڵایەتی، دەنگ و سەدا، پێكهاتەی گۆرانییەكانی.

نوسینی: عادل محەمەد كەریم
چاپی یه‌که‌م

ئێستا لە كتێبخانەكاندا دەستدەكەوێت


وتەیەکی کورت

خوێنەر ئەو کاتە چێژ لە بابەتێک وەردەگرێت کە هەست بکات زانیارییەکی نوێ دەخاتە سەر خەرمانە مەعریفییەکانی، بە تایبەتی گەر بابەتەکە جۆری و بۆ یەکەم جار بێت خرابێتە ڕوو.

ئاشکرایە کەم لە موزیسیەنەکان و نووسەرانمان خولیای نووسینیان دەربارەی زانست و مێژووی موزیک هەیە، ئەمەش بووە بە کەلێنێک لەو بوارەدا. هەر بۆیە ئەستەمە بتوانین لە کتێبخانەی کوردیماندا شیکاری و بابەتی زانستیی مێژووی کۆن و نوێی موزیک و گۆرانیی کوردیمان دەستبکەوێت.

نووسەری ئەم کتێبە بەدووی مێژووی ئەو گۆرانییانەدا گەڕاوە کە لە ناو ماڵەکانەوە سەریان هەڵداوە و بۆ خۆیان بوون بە بەشێک لە ئەرشیڤ و مێژووی هونەری گۆرانیی کوردی لە باشووری کوردستان و بە تایبەتی لە شاری سلێمانیدا، ئەمەش بە ڕوویەکدا جۆرێکە لەو هەژاری و ئاستەنگە هونەرییانەی بەرۆکی میللەتەکەمانی گرتووە، کە دەبوو لەو دەمەدا کارە هونەرییەکان لە ڕووی کواڵیتی و لە ئاستێکی بەرز و هاوچەرخدا مامەڵەی هونەری و کاری تۆمارکردنیان بۆ بکرانایە. هونەرمەندێکی بلیمەتی وەک (حەسەن زیرەک) گەر جارێک بۆی ڕەخسابێت بە شێوەیەکی هونەریی بەرز گۆرانییەکی لە ناو ئێستگە و ستۆدیۆکاندا بۆ تۆمار کرابێت، ئەوا سەد جار سەبەتە هونەرییەکەی لە دیوەخانی ماڵەکاندا هەڵڕشتووە و هەرزانفرۆش کراوە. ئاخۆ هونەرمەندەکانی تر چۆنیان بۆ لوابێت؟

نووسەر لەم چوارچێوەیەدا هەوڵێکی زۆری داوە بۆ کۆکردنەوەی سەرجەم ئەو گۆرانییانەی لە ماڵەکانی شاری سلێمانیدا لە نێوان ساڵانی (١٩٥٠-١٩٧٠) تۆمار کراون و زانیاری و شیکاری پێویستیان لەسەر یاداشت بکات، بەمەش ئاسانکارییەکی زۆری بۆ خوێنەر و هەواداران کردووە تا وەک سەرچاوەیەکی هونەری سوودیان پێ بگەیەنێت.
بە هیوای هەوڵدان بۆ زیاتر دەوڵەمەندکردنی ئەم بوارانە و دەستخۆشییش بۆ مامۆستای ئازیز (عادل محەمەد کەریم).

هۆشیار ئەحمەد
٢٥/١٠/٢٠١٦

پوختەی توێژینەوەكە

دیارە بواری نووسین بە زمانی كوردی لەسەر هونەری مۆسیقا بە گشتی و بە تایبەت زانیاری لەسەر مۆسیقا و گۆرانیی كورد زۆر دەگمەنە و لەم بارەوە كتێبخانەی كوردی كەلێنێكی گەورەی پێوە دیارە، بۆیە بۆ دەستكەوتنی زانیاریی دروست لەسەر ئەم بابەتە، توێژەر بە ناچاری پەنای بردووه‌تە بەر چاوپێكەوتنی مەیدانی و بەردەوام لە پەیوەندیدا بووە لەگەڵ ئەو كەسایەتییانەی زانیارییان لەسەر هونەرمەند حەسەن زیرەك و دانیشتنەكانی سنووری كاتی توێژینەوەكە هەبووە، هەروەها ئەو نووسینانەی كە لەسەر ئەم هونەرمەندە هەبوون، بەدوایاندا گەڕاوە و سوودی لە زۆرێكیان بینیوە.

ئەم توێژینەوەی لە سێ بەشی سەرەكی پێك هاتووە. لە بەشی یەكەمدا، كە بەشی ڕێسای توێژینەوەكەیە، توێژەر بە گرفتی توێژینەوەكە دەست پێ دەكات كە كرۆكی بابەتەكە ژیان و بەشێك لە كارە هونەرییەكانی هونەرمەندی گۆرانیبێژ حەسەن زیرەكە. بێگومان دەنگ و سەدای ئەم هونەرمەندە پانتاییەكی گەورەی لە هونەری مۆسیقا و گۆرانیی كوردیدا داگیر كردووە و ئاوازی گۆرانییەكانی بوونەتە فریادڕەسی خەم و ئازاری عاشقان و خەملەدڵان لە لایەك و لە لایەكی تر بوون به‌ هەوێنی گوزارشتكردن لە خۆشی و شادییەكانی تاكی كورد لە ژیانی كۆمەڵی كوردەواریماندا و بەشێكن لە ڕۆشنبیریی گشتیی گۆرانی و مۆسیقای كوردی، بۆیە دەبێت بە بەرپرسیارێتییەوە لێیان بڕوانین و بەپێی پێویست ڕاڤە بكرێن و بكرێنە ئامانج بۆ لێكۆڵینەوەی زانستی تا بە شێوەیەكی زانستییانە زۆرێكیان ساغ بكرێنەوە و لە فەوتان و لەناوچوون ڕزگار بكرێن.

جگە لەمە، كاتێك دەنگی هونەرمەندێك ئەوەندە كاریگەر بێت، بەستەی ئاواز و خۆشیی گۆرانییەكانی ببنە میتۆدێك بۆ گۆرانیبێژانی دوای خۆی، ئەمە هەروا ئاسان نییە و پێویست بە هەڵوێستە دەكات و دەبێت بە گرنگییەوە لێی بڕوانین! كاتێك توێژەر دەڵێت بەرهەمەكانی حەسەن بوون بە میتۆدی ڕۆحی، مەبەست لێی ئەوەیە كە زۆربەی زۆری گۆرانیبێژانی كوردستان، بە تایبەت كوردستانی باشوور و كوردستانی ڕۆژهەڵات كە پرسیاریان لێ دەكرێت لەسەر دەسپێك و چۆنێتیی هاتنەناو دونیای گۆرانیوتنه‌وه‌، ڕاستەوخۆ وەڵامیان ئەوەیە كە دەڵێن (لاساییكردنەوە و وتنەوەی گۆرانییەكانی حەسەن زیرەك دەستپێكمان بووە.) كەواتە ئەم نازناوەشی پێ دەبڕێت كە بە ڕاستی میتۆدێكی ڕۆحییە بۆ فێربوونی گۆرانیوتن.

هەروەها ژیانی نالەباری ئەم هونەرمەندە بۆ خۆی جێگەی پرسیارە؟ ئایا ئەگەر هونەرمەند ژیانێكی ئاسایی جێگیری هەبوایە و بە خۆشبەختی و كامەرانی بگوزەرایە، ئەم كەڵەهونەرمەندەی لێ دەردەچوو؟ یاخود ئەگەر هونەرمەند لە گەلێكی ئازاد و خاوەن پێگەی نێودەوڵەتی و قه‌واره‌ی سەربەخۆ و خاوەن ئاڵا بوایە، ئەم حەسەن زیرەكەی لێ دەردەچوو؟ یان ئێستا ئاقاری باسوخواسەكەمان ڕێچكەیەكی تری دەگرت؟ ئەمانە و چەندین پرسیار كە وەڵامەكانیان بە نهێنی دەمێننەوە و ئەم توێژینەوەیە و دەیان و بگرە سەدان توێژینەوە لە قەرەی ژیانی پڕمەینەت و توانا و بلیمەتیی ئەم هونەرمەندە ناوازەیەی نەتەوەكەمان نایەن.

ئامانج لەم توێژینەوەیە خستنەڕووی زانیارییە لەسەر ژیانی كۆمەڵایەتی و سەرەتا و دەسپێكی هونەریی حەسەن و دەنگ و سەدا و توانای حەسەن لە لایەك، لە لایەكی تر پێكهاتی بەستەی گۆرانییەكانی حەسەن زیرەك، بە تایبەتییش بەپێی سنووری بابەتەكە ئاهەنگە تۆماركراوەكانی حەسەن زیرەك لە شاری سلێمانی (١٩٥٠-١٩٧٠) كە خۆی زیاتر لە ئاهەنگی ماڵاندا دەبینێتەوە كە بە گۆرانیی (مەجلیسی) ناوزەند دەكرێت.

دیارە كەباس لە پەنجاكان دەكرێت من تەنها ئەو دوو ئاهەنگەم دەست كەوتوە  كەیەكێكیان لە  دواناوەندی  سلێمانی ئەنجامدراوەودووەمیان  ئاهەنگی ماڵی عەلی ئیبراهیم دەروێش كە لە ساڵی 1957، كە دێینە سەر ساڵانی شەستەكان، حەسەن زیرەك دواجار ساڵی ١٩٦٧ هاتووه‌تە سلێمانی، لە ماڵی هەندێك لە كەسایەتییەكانی شاری سلێمانی زنجیرەیەك ئاهەنگی ساز كردووه‌ كە زۆرینەی ئاهەنگەكان بە هاوبەشیی هەردوو هونەرمەندی بەتوانا (كاك حەسەنی نه‌ی و كاك عەزیزی تەپڵ) بوون. دواییش هەندێك لە دانیشتنەكان بە هاوبەشیی مامۆستا ئەنوەر قەرەداغی و كاك شەوكەت ڕەشید و كاك سەڵاح ڕەشید و ولیەم یوحەنا… ئەوەشمان بیر نەچێت كاری تۆماری زۆرێك لە دانیشتنەكان لە لایەنی كاك ئەحمەدی قەسابەوە كراوە كە بە (ئەحە گێژی قەساب) ناسراوە.

بەشی دووەمیش كە بەشی لێكدانەوە و شیكردنەوەی گۆرانییەكانە، بۆ خۆی دوو بابەتە، بابەتی یەكەمیان تایبەتە بە ڕەهەندێك له‌ ژیان و باری كۆمەڵایەتی و دەستپێكی هونەری و دەنگ و سەدا و سیمای دەنگی حەسەن زیرەك. لێرەدا توێژەر هەوڵی داوە لە زهنیدا زانیارییەكانی وابەستە بكات بە بارودۆخی كۆمەڵایەتی و ڕامیاری و باری دارایی ئەو دەمە و لەسەر ئەم بنەمایانه‌ هەندێك زانیاریی خستووه‌تە ڕوو. ئەگەر وا نەبێت، ئەوە ژیانی ئەم هونەرمەندە بۆ خۆی لە سیناریۆی فیلمێكی سینەمایی دەچێت، لە میانەی گوێگرتنی بەردەوامی توێژەریش لە گۆرانییەكانی هونەرمەند بە گشتی و بە تایبەتیش بە مەبەستی بەتاڵكردنەوەی ئەو تۆماركراوانەی كە لەسەر دانیشتنەكان لە سنووری توێژینەوەكەدا هەبوون، لە ئەنجامدا زۆر لایەنی نهێنیی پەنهان ئاشكرا كراون، بە تایبەت لەسەر بەهرەی دەنگخۆشی و ئەدا و توانای وتنی بەند و وشە و هۆنینه‌وه‌ی هۆنراوە، بە شێوەیەك، هونەرمەند شەماڵ سائیب لەم بارەوە دەیشوبهێنێت بە (گۆران)ی شاعیر و دەڵێت ئەگەر حەسەن زیرەك خوێندەوار بوایە، لە (گۆران)ی شاعیر زیاتر نەبوایە، كەمتر نەدەبوو. ئەم هەڵسەنگاندنە ئاسان نییە و لێتان ناشارمەوە بە ئاگاوە ئاماژەی پێ دەدەم!

بابەتی دووەمی ئەم بەشە پەیوەستە بەكاری شیكاری گۆرانییەكان تا بە هۆیەوە بەرجەستەی سیماو پێكهاتی گۆرانی دانیشتنەكانی حەسەن زیرەك بكرێت لە سلێمانی .

ئاهەنگ و دانیشتنەكان (تەنها ئەوانەی كە تۆماركراون) لە ناو شاری سلێمانی ئەوەی  لەبەر دەستی توێژەردایە ژمارەیان (14) ئاهەنگەو خۆی لە (21)كاسێتدا دەبینێتەوەو ژمارەی ئەو گۆرانییانەی ووتویەتی (189)گۆرانییە ،زۆرێك لە گۆرانییەكان دووبارەن ، بەڵام دووبارە لەلای حەسەن زیرەك لە روخساری گشتی ئاوازەکەدایە، ئەگینا كاتێ لە گۆرانییەكان ورد دەبینەوە، ئەگەر بە تەنها وشەیەكیش بێت لە هۆنراوەی گۆرانییەكان، یان لە ڕێگەی لەرینەوەی قوڕگی بە درێژكردنەوە و دروستكردنی زەخرەفەیه‌كی بچووكیش بێت لە تۆنی ئاوازەكان یاخود لە چینی دەنگ (peach)، هەمیشە گۆڕانكاریی كردووە، بۆیە بە پێویستم زانیوە هەندێك لە ئاوازی گۆرانییەكان كه‌ یەك ناون و دەقەكانیش زۆر نزیكن، بەڵام دووبارەن، هەندێكیانم نووسیونه‌تەوە بۆ ئەوەی جیاوازیی ئاوازەكان و وشەكان بۆ خوێنەر ڕوونتر بن.

هەندێك لە گۆرانییەكانی، ئەوانەی كە ئێمە پێیان ئاشناین، بە جۆرێكن كه‌ جیاوازن لەوانەی كە لێرە لە دانیشتنەكاندا تۆمار كراون، لەوانە گۆرانیی شەو (نووری ڕوخسارت). ئەوەی كە ئێمە بیستوومانە، لەسەر پەیژەی عەجەمە و ئەوە زیاتر ئاشكرایە لێمان، نەك ئەوەی لەو دانیشتنەی شاری سلێمانی لە ماڵی كاك عوسمانی عەبە دەلاك لەسەر پەیژەی سێگاه چڕیویه‌تی. لە هەردووكیاندا بەوپەڕی سەلیقە و هەستەوە چڕیونی، بەڵام زیاتر ئەوەی یەكەم بە گوێی ئێمە ئاشنایە. بۆیە ئەمە باس دەكەم، ئێمەی هونەرمەندانی مۆزیك، بە خۆشمەوە، كە چاومان بە نۆتی گۆرانییەك دەكەوێت، ئەوە وەردەگێڕین كە لە گوێماندایە، ئەگەر وا نەبێت، لە پەرۆشیدا بڕیاری ئەوە دەدەین كە نووسەری ئەم نۆتە بە هەڵەدا چووە و دەبوو لەسەر ئەو پەیژەیە ئەم نۆتی بەستەی گۆرانییەی بنووسیایەتەوە. لەم جۆرە گۆرانییانەی زۆر تیایە.

دوان لە ئاهەنگەكان كە لە ماڵی كاك ئەحمەدی سۆفی كەریم ساز كراون، درێژترین ئاهەنگن كە خۆیان لە ٦ كاسێتدا دەبیننەوە و تیایدا جگە لە مەقام، ٥٨ گۆرانی وتراون كە هەندێكیان دووبارەن. ئەم ئاهەنگە درێژانە هەندێكیان بەرهەمی شەوێك زیاترن، كەمترین گۆرانیشی لە ماڵی عەلی ئیبراهیم دەروێش وتووە و كاسێتەكە تەنها ٧ گۆرانیی بە دەنگی حەسەن زیرەك تیایە. لەو ئاهەنگانەی كە بە شێواز و كواڵیتییەكی پاكتر و باشتر تۆمار كراون، ئاهەنگی ماڵی (مەحموودی تۆفیق شلكه‌ كە بە نۆ گۆرانی ناوزەند دەكرێ) و لەگەڵ ئاهەنگی ماڵی مەلای پاقلاوە، كە دیارە پرۆڤەی باش كراوە و تا ڕادەیەكی باش هەموان، مەبەستم گۆرانیبێژ و ژەنیارانه‌، پێوەی ماندوو بوون. دیارە لێرەدا ئەم ئاهەنگانە، كە مامۆستا ولیەم یوحەنا یان ئەنوەر قەرەداغی سەرپەرشتیی ئاهەنگەكانیان كردووە، جۆرێك ڕێكخستنیان تیایە و سەیر دەكەین لەم ئاهەنگانەدا گۆرانیبێژ جۆرێك لە پابەندبوونی تیایە بە كۆپلەی مۆسیقا و گۆرانییەكانیش زۆر دوورودرێژ نین!

یەكەم كاری من گوێگرتنێكی ورد بووە لە ئاهەنگەكان و وەرگرتنی زانیاری بووە لەسەر شوێنی ئاهەنگ و بەشداربوانی ئاهەنگ و ئەو كەسەی كە هەستاوە بە كاری تۆماركردن. دواییش هەوڵی نووسینەوەی دەقی گۆرانییەكانم داوە، پاشان خێرایی ڕیتمی گۆرانییەكەم وەرگرتووە و دوایش دەستم بە نووسینەوەی نۆتەی گۆرانییەكان كردووە، دوای ئەم كارانە هەستاوم بە شیكردنەوەی گۆرانییەكان. من ناڵێم بزانن چ ئەركێكم كێشاوە و خوانەخواستە منەت ناكەم، بەڵام خۆت تاقی بكەرەوە، جارێك وەرە گفتوگۆیەكی تۆماركراو لە دەنگەوە بگوازنەوە بۆ سەر نووسین و پەڕاو، ئینجا وێنای ئەو ئەركە دەكەیت و لە ڕووی پراكتیكەوە دەزانی چەند گرانە، ئەم كارە لە نووسینەوەی گۆرانیدا دوو ئەوەندە گرانە. بەڵام خۆشەویستیم بۆ هونەری مۆسیقا و گۆرانیی كوردی لە لایەك و خۆشەویستیم بۆ ئەم دیاردە ڕۆشنبیرییە جوانەی شارەكەم ئەم ئەرك و گرانییەی لە لا ڕەواندبوومەوە، بۆیە هەستم بە ماندووبوون نەدەكرد. كاسێتی وا بووە ماوەی هەفتەیەك زیاتر ڕۆژانە سەروو ٤ كاژێر كارم تیا كردووە، ئینجا تەواو بووم. ماوەی ساڵێك زیاتر خەریكی ئەم كارە بووم، چونكە دانیشتن و ئاهەنگی هونەرمەندانی تریشم تەواو كردووە، نەك تەنها دانیشتنەكانی حەسەن زیرەك، ئەوە بۆ دەرفەتێكی تر.

ئەوەی كە توێژەر هەڵیبژاردوون بۆ شیكردنەوە، تەنها ٦٧ گۆرانین، شیكردنەوەی گۆرانییەكان لەم ڕوانەوە بوون:

یەكەم: میانەی گۆرانی
دووەم: پەیژە
سێیەم: ڕیتم
چوارەم: خێرایی ڕیتم
لە بەشی سێیەمدا توێژەر هەموو ئەو ئامانجانە دەخاتە ڕوو كە لە ڕێی زانیارییە وەرگیراوه‌كان و شیكردنەوەكانیەوە چنگی كەوتوون. ئامانجەكان بە كورتی باس لە ژیان و دەستپێكی كاری هونەری و سیماكانی دەنگ و سەدا و پێكهات و تایبەتمەندیی ئاواز و ڕیتم لە گۆرانییەكاندا دەكەن، كە ئەمیش ئامانج و مەبەستی بنەڕەتیی توێژینەوەكەیە. دوای ئەمیش، هەندێك ڕاسپاردە و پێشنیاز لەخۆ دەگرێت كە ئاڕاستەی هەندێك دامەزراوه‌ی ئەكادیمی و وەزارەتە پەیوەندیدارەكان كراوه‌، لەپێناو لەبەرچاوگرتنی كار و بەرهەمەكانی هونەرمەند حەسەن زیرەك و بووژاندنەوە و بەرزكردنەوەی ئاستی ڕەوتی هونەری مۆسیقا لە كوردستان.

لە كۆتادا دەڵێم: هیچ كارێك بێهەڵەو كەمو كوڕی نییە، هیوادارم  ئەگەر زانیاری دروست ترو چڕ تر دەست كەوت بۆ ئایندە بە بەدەستمان بگات تا ئەگەر بوار بو لە چاپی دووەم بیانخەینە ڕوو، لەنگیش نییە، چونكە تا بواری توێژینەوەی زانستی بەردەوام بێت زانیاری نوێ‌ دێتە كایەو هەڵەكانیش راست دەكرێنەوە.  هیوادارم بەم كارەم خزمەتێكم  بە كلتوری گۆرانی و مۆسیقای كوردی و ئەم هونەرمەندە مەزنەی گەلەكەمان گەیاندبێت، دووبارەی دەكەمەوە ئەم هەوڵە ساكارەی براتان قبوڵ بكەن و ئەمە هەنگاوێكی زۆر سەرەتایەو هیوادارم لە داهاتودا هەنگاوی باشترو توێژەینەوەی بەپێزتر لەسەر ئەم كەڵە هونەرمەندەی گەلەكەمان ئەنجام بدرێت.

توێژەر/ عادل محەمەد كەریم
ماستەر لە زانستی مۆزیك

لە بڵاوكراوەكانی زنجیرەی كتێبی دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم

ناردن: