نوسینی: ئینیاتسیۆ سیلۆنی
وەرگێڕانی: عەبدولخالق یەعقووبی

چاپی یه‌که‌م
نرخ: تەنها 6000 دینار

ئێستا لە كتێبخانەكاندا دەستدەكەوێت


دەكرێ بڵێین ڕێبازی دیكتاتۆرەكان نووسراوەیەكی تیۆری نییە، بەڵكو دەكرێ بەبێ ترس بە ڕاگەیەندراو، یان “گوتار” ێكی لە قەڵەم بدەین كە پشتی بە ئەزموونی تاكەكەسی و تیۆرییەكی لە سەنگی مەحەكدراوی بەكردەوە قایمە. ئەو شتەی تۆمازۆی سەگانی سەبارەت بە فاشیزمی ئیتاڵیا و نازیزمی ئەڵمانیا دەیڵێت ڕووناكی و وردبینیی مێژوونوسیی بەرهەستی پێیە، كەچی سەرەڕای ئەمانە، شیكردنەوەی ئەم دوو گۆڕانكارییە گەورەیەی ئەورووپا، كە زەمینەی سەرەكی كتێبەكە پێكدێنێ، بەم مانایە نییە بابەتی كتێبەكە تەنها پەیوەندی بە ڕابردووەوە هەیە، ئەو ڕابردووەی كە بە بۆچوونی گەلێك لە مێژوونووسان چیتر دووبارە نابێتەوە.

سەبارەت بەم كتێبە

“ڕێبازی دیكتاتۆرەكان” هاوكات لەگەڵ “نان‌ و شەراب” نووسراوە و وەك ئەو کتێبە، یەكەم جار ساڵی 1938 بە زمانی ئەڵمانی‌ و لە زوریخ بڵاوبووەوە. ئەم كتێبە دوای بیستوچوار ساڵ، واتە ساڵی 1968، بۆ یەكەم جار بە زمانی ئیتاڵی لەو وڵاتەدا هاتە وەشاندن‌ و سیلۆنێ وەك بەرهەمەکانی دیكەی پێشووی خۆی پێیداچووەوە‌. ئەم وەڕگێڕانە لە ڕووی دواین دەقی كتێبەكەوە، كە ساڵی 1979 بڵاوبووەتەوە، كراوە.

دوو پیاوی ئەمریكیی سەیروسەمەرە و جێگەی گومان، بە ناوەكانی پڕۆفیسۆر پیكاپ ‌و جەنابی دەبلیو، لە سەرەتای جەنگی دووهەمی جیهانی ڕێگەی ئەورووپا دەگرنە بەر. ئەوەش ئەو كاتەیە كە به ‌گوتەی ئەستێرەناسانی سویسری، ئەگەری ڕوودانی جەنگ لەو سەروبەندەدا لە هەر كاتێكی دیكە كەمترە، چونكە كەشوهەوا زۆر خۆش‌ و بە كەیفی هەموانە؛ هەر بەو شێوەیە‌‌ی بەهاری ساڵی 1914، واتە بەر لە دەسپێكردنی جەنگی یەكەمی جیهانی بوو! ئەم دوو موسافیرە ئەمریكییە بە شارە جۆراوجۆرەكانی ئەورووپا ‌و شوێنە مێژووییەكاندا دەگەڕێن ‌و چاویان بەو كەسانە دەكەوێ كە ڕاستەوخۆ و ناڕاستە‌وخۆ پەیوەندییان لەگەڵ ڕژێمە دیكتاتۆرەكان هەبووە ‌و گەلێ كتێب دەكڕن ‌و كۆمەڵێك یادگاریی قۆڕ ‌و بێبەها كە وێدەچێ پەیوەندییان بە مێژووی دیكتاتۆرییەوە هەبێ، كۆدەكەنەوە. دواجار دەگەنە زوریخ. ئامانجی ئەم دوو كەسە ئەوەیە‌ لەو ئەورووپییانەوە فێری شت بن، كە لە بواری دیكتاتۆریدا مێژوویەكی دوور‌ودرێژ ‌و ئەزموونێكی تێروتەسەلیان هەیە و دواتر بگەڕێنەوە ئەمریكا‌ و بە كەڵكوەرگرتن لەو شتانەی فێری بوون، لەوێندەریش بناغەی ڕژێمێكی دیكتاتۆری دابمەزرێنن. لەو دوانە، یەكیان ئەو كەسەیە هەوای دیكتاتۆربوون لە سەری داوه ‌‌و ئەوی تریش ڕاوێژكاری ئایدیالۆژییەتی. كەسێك دنەیان دەدات كە بۆ فێربوونی گزیوفزی ‌و ڕاز و ڕەمزەكانی دیكتاتۆری بچن بۆ لای پیاوێك كە سەرلەبەری ژیانی خۆی بۆ خەباتی دژی دیكتاتۆری تەرخان كردووە، چونكە لۆژیک پێمان دەڵێت: “با حەقیقەت لە زمانی دوژمنەوە ببیسترێ”.

هەر بۆیە توڵەدیكتاتۆری ئەمریكی ‌و ڕاوێژكارەكەی دەچنە لای شاربەدەركراوێكی سیاسیی ئیتاڵی كە بە هۆی قسەلەڕوویی ‌و نەحەواوەییەوە نازناوی “سەگانی”یان پێ داوه ‌و سەرقاڵی نووسینی كتێبێكە لە بابەت “هونەری لەخشتەبردنی جەماوەر”، كتێبێك كە وەك خۆی باسی دەكات بە كاری ئەو كەسانە دێت كە فریو دەخۆن، چونكە فریودەران ‌و کڵاوچییان پێویستییەكیان بەم كتێبە نییە و ئەم هونەرە لەو باشتر دەزانن.

هەر وا كە دەردەكەوێ وێدەچێ كتێبەكە شێوەیەكی تەنزاویی لەخۆ گرتبێت‌، بە‌تایبەت ئەو دوو كەسایەتییە ئەمریكییە بە وەها بزەیەكی تەوساوییەوە وێناكراون كە بەرەبەرە و بە درێژایی دەقی كتێبەكە حاڵەتێكی گاڵتەجاڕانه ‌و فشە پەیدا دەكەن. بەڵام ئەو كێشەیەی لە دێڕبەدێڕی كتێبەكەدا باسی لێوە دەكرێ، گەلـێ ورد و جێگەی سەرنجه ‌و شوێنێك بۆ پێكەنین‌ و خۆخافڵاندن‌ و كاتڕابواردن ناهێڵێتەوە. ئا لەم گۆشەنیگایەوەیە، وەك چۆن هەندێ ڕەخنەگر باسیان كردووە، ڕێبازی دیكتاتۆرەكان شوێنپێی بەرزترین ‌و بەنرخترین شێوازی خوازەی سیاسیی ئەورووپی هەڵدەگرێ، دەكرێ ئەم بەرهەمە باڵای بە باڵای شەهریاری میکیاڤیللی ‌و هەڵكەوتەترین شوێنەواری دیالیكتیكی ڤۆڵتێر و بێرناردشۆ بگیرێت. ئەو شتەی بەتایبەت لە كاتی هەڵسەنگاندنی ئەم دوو كەسایەتییە ئەمریكییە قۆڕە سەنجڕاكێشە شێوە دواندن ‌و ئاخافتنی تاڵی كەسایەتی سێهەمی كتێبەكە (تومازۆی سەگانی) و حەقیقەتێكی بە ژان‌ و كزەلەجەرگهێنەرە كە لە دووتوێی وشە بە وشەی قسەكانیدا شاردراونەتەوە.

لەو وتووێژە سێقۆڵییەی كە لە سەرلەبەری كتێبەكەدا دێتە ئاراوه،‌ كەسایەتی سەرەكی (تومازۆی سەگانی)یە كە سەرەداوی ئاخافتنەكانی بەدەستەوەیە. بێگومان ئەم كەسایەتییە بە ڕواڵەت خەیاڵییە سیلۆنێ خۆیەتی و ئەم ڕاستییەش بە سەرتاپای ئەو شتانەی تومازۆی سەگانی باسیان دەکات گرانی ‌و متمانەیەكی شایانی سەرنجی پێ دەبەخشێ و خوێنەرەوە دنە دەدات لەسەر وردەكاریی قسەكانی لەنگەر بگرێ، چونكە لە لایەكەوە ئەو شتەی ئەو دەیڵێ پشتئەستوور بە كۆمەڵێك ئەزموونی دوورودرێژی خەباتی دژی دیكتاتۆرییه،‌ ئەویش لە باڵاترین ئاستی ڕێكخراوەیی ‌و تیۆریدا. لە لایەكی ترەوە، هەر لە سۆنگەی ئەم ئەزموونە زۆروزەوەند و لە نزیكەوە هەستپێكراوانەوە، لێدوانی تومازۆ- سیلۆنێ هیچ كات حاڵەتی بێموبالات‌ و یەكلایەنەی لێكدانەوە و تیۆری داڕشتنی ئەو ڕۆشنبیرانە بەخۆوە ناگرێت كە لە مەیدانی خەباتی بەكردەوه دوورن‌.

لەم گۆشەنیگایەوه،‌ دەكرێ بڵێین ڕێبازی دیكتاتۆرەكان نووسراوەیەكی تیۆری نییە، بەڵكو دەكرێ بەبێ ترس بە ڕاگەیەندراو، یان “گوتار”ێكی لەقەڵەم بدەین كە پشتی بە ئەزموونی تاكەكەسی‌ و تیۆرییەكی لەسەنگی مەحەكدراوی بەكردەوە قایمە‌. ئەو شتەی تومازۆی سەگانی سەبارەت بە فاشیزمی ئیتاڵیا و نازیزمی ئەڵمانیا دەیڵێت ڕووناكی ‌و وردبینیی مێژوونووسیی بەرهەستی پێیە، كەچی سەرەڕای ئەمانە، شیكردنەوەی ئەم دوو گۆڕانكارییە گەورەیەی ئەورووپا، كە زەمینەی سەرەكی كتێبەكە پێكدێنێ، بەم مانایە نییه ‌بابەتی كتێبەكە تەنیا پەیوەندیی بە ڕابردووەوە هەبێت، ئەو ڕابردووەی كە بە بۆچوونی گەلێك لە مێژوونووسان چیتر دووبارە نابێتەوە. كۆمەڵێك كێشەی وەك: “ئامڕازگەلی پەیوەندیی كۆیی”، “شارستانییەتی جڤاتی (بەکۆمەڵ)”، “دەنگی گشتی”، “كەڵكەڵەی توتالیتاریزم” و زۆر كێشەی گەورەی كۆمەڵایەتی دیكەی لەم چەشنە، ئەو سەرەباسانەن كە پێویستیان بە شیكردنەوە و لێکۆڵینەوەی زیاتر و جاری وایە تەنانەت پێویستیان بە تازەكردنەوەی بۆچوونە بنەڕەتییەكانە.

یەكێك لەو قسانەی سیلۆنێ زۆری دەگوتەوە ئەمەیە: “باشترین كەڵكی نووسەربوون ئەوەیە ئەزموون بكاتە ئاوەز”. ئەزموونی پەنجا ساڵی یەكەمی سەدەی بیستەمی ئەورووپا ئەزموونێکی سەیر گەورە بوو. بەڵام هێشتاش چ زۆرن ئەوانەی كە یان بە چاوی سووك لەم ئەزموونە دەڕوانن، یان ئەوەتا بەگشتی لە بیریان بردووەتەوه ‌و بە ئاخوداخەوە ئاوڕ لە ڕابردوو دەدەنەوە. قسەیەكی لە خۆڕامان نەكردووە ئەگەر بڵێین لە ئەورووپادا نووسەری كەم هەبوون بە ئەندازەی سیلۆنێ ئەزموونی مێژوو بە کار بهێنێت و لەپێناوی گۆڕانی ئەم ئەزموونە بۆ “ئاوەزی هەمەكی” هەوڵی بەردەوام و بێوچان بدات، هەوڵێك كە بەپێی ئەو پێشوازییانەی لە بەرهەمەكانی كراوه،‌ بێگومان هەوڵێكی سەركەوتوو بووە.

لە بڵاوكراوەكانی زنجیرەی كتێبی دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم

ناردن: