شوناسی عێراقی
ململانێ نەتەوەیی و مەزهەبییەكان

نوسینی: شێركۆ كرمانج
نرخ: 10000دینار
چاپی یه‌که‌م

ئێستا لە كتێبخانەكاندا دەستدەكەوێت


ئەم كتێبە  خوێندنەوەو وردبوونەوە، هەڵسەنگاندن و شیكارێكە بۆ پرۆسەی ئامێزانی نیشتمانی (National Integration  و گەشەی شوناسی عێراقی و ململانێ نەتەوەیی و مەزهەبییەكان لەسەر شوناس لە عێراق. خوێندنەوەكە شیكارێكی مێژوویانەیە بۆ گەشەی سیاسی-كۆمەڵایەتی لە عێراقی هاوچەرخ، بە سەرنجدان لەسەر پرسی شوناس. بۆ ئەم مەبەستەش چەند گریمانەیەك تاووتوێ دەكات: گریمانەی یەكەم، ئەو بانگەشەیەی كە گوایە عێراق وڵاتێك و دەوڵەت-نەتەوەیەكی (Nation-State) یەكگرتوو و سەقامگیر بوو تا هاتنەسەر حوكمی بەعسییەكان لە ساڵی 1968دا، بانگەشەیەكی بێبنەمایە و ڕاستیە مێژوویەكان پێچەوانەكەی دەردەخەن. گریمانەی دووهەم، ئەو سەقامگیرییەی كە عێراق لە ڕۆژی دامەزراندنیەوە تا ئێستا بە خۆیەوە بینیوە و شكستەكانی پڕۆسەی ئامێزانی نیشتیمانیی لێ كەوتووەتەوە، دەگەڕێتەوە بۆ ململانێی و پێكدادانەكانی شوناس لە نێوان گروپە ئیتنییەكان/ نەتەوەییەكان و ئاینییەكان/ مەزهەبییەكان لە وڵاتەكەدا.

ئەم کتێبە

ئەم کتێبە خوێندنەوە، وردبوونەوە، هەڵسەنگاندن ‌و شیکارێکە بۆ پڕۆسەی ئامێزانی نیشتمانی (National Integration)‌ و گەشەی شوناسی عێراقی‌ و ململانێ نەتەوەیی ‌و مەزهەبییەکان لەسەر شوناس لە عێراق‌. خوێندنەوەکە شیکارێکی مێژووییانەیە بۆ گەشەی سیاسی-کۆمەڵایەتی لە عێراقی هاوچەرخ، بە سەرنجدان لەسەر پرسی شوناس. بۆ ئەم مەبەستەش چەند گریمانەیەک تاووتوێ دەکات: گریمانەی یەکەم، ئەو بانگەشەیەی کە گوایە عێراق وڵاتێک ‌و دەوڵەت-نەتەوەیەکی  (Nation-State)یەکگرتوو و سەقامگیر بوو تا هاتنەسەرحوکمی بەعسییەکان لە ساڵی ١٩٦٨دا، بانگەشەیەکی بێبنەمایە و ڕاستیە مێژووییەکان پێچەوانەکەی دەردەخەن. گریمانەی دووەم، ئەو ناسەقامگیرییەی کە عێراق لە ڕۆژی دامەزراندنیەوە تا ئێستا بە خۆیەوە بینیوە و شکستەکانی پڕۆسەی ئامێزانی نیشتمانیی لێ کەوتووەتەوە، دەگەڕێتەوە بۆ ململانێ ‌و پێکدادانەکانی شوناس لە نێوان گروپە ئیتنییەکان/نەتەوەییەکان ‌و ئایینییەکان/مەزهەبییەکان لە وڵاتەکەدا. بە پێداچوونەوەی مێژووی عێراق لە ساڵانی ١٩١٤ تا ٢٠١٤، کە دەکاتە یەک سەدە، قۆناغ بە قۆناغ، لەم کتێبەدا هەوڵ دراوە ئەم دوو گریمانەیە و ئەو تێگەیشتنانەی کە بەرچاوی ئێمە کەوتوون سەبارەت بە پرسی شوناس لە عێراق، گفتوگۆ بکەین ‌و هەڵبسەنگێنین ‌و ڕەخنە بکەین. بەقۆناغکردنی مێژووی عێراق یارمەتیمان دەدات لە تێگەیشتن لە هۆکارە پاڵنەر و ڕێگرەکان، هەروەها دەستنیشانکردنی ئاستەنگ‌ و کێشەکانی بەردەم پڕۆسەی ئامێزانی نیشتمانی لە عێراق ‌و گەشەی شوناسی عێراقی لە هەر قۆناغێك لە قۆناغەکان. بۆیە ئەمە کراوە بۆ بنەمایەک بۆ داڕشتنی کتێبەکە.

ململانێ ‌و پێکدادانە نەتەوەیی ‌و مەزهەبییەکان لە عێراق بە شێوەی جیاجیا وەک مانگرتن، خۆپیشاندان، ناڕەزاییدەربڕین، یاخیبوون، کوشتوبڕ تا دەگاتە شەڕی ناوخۆ، دەرکەوتوون، بەڵام بەگشتی، پێکدادانەکان دەرئەنجامی ململانێی سێ ڕەوتی ناسیونالیستی بوون، کە ئەوانیش ڕەوتی نیشتمانپەروەریی عێراقی‌، ناسیونالیزمی عەرەبی ‌و ناسیونالیزمی کوردین. بەگشتیش، بەڵام هەمیشە نا، پێکهاتە نەتەوەیی‌ و مەزهەبییەکانی عێراق، شیعەکان‌ و سوننەکان‌و کوردەکان، یه‌ک له ‌دوای یه‌ک پشتیوانییان لە یەکێک لەو ڕەوتە ناسیونالیستییانە کردووە.

لەگەڵ ئەوەی ململانێکانی نێوان ئەم سێ پێکهاته‌یه‌ فەزایەکی گەورەی لە مێژووی سیاسی-کۆمەڵایەتی-ئابووریی عێراق داگیر کردووە و پێک هێناوە، کەچی نابێت ئەوەمان لە بیر بچێت کە عێراق بە درێژایی مێژووه‌که‌ی لە کۆمەڵێک ململانێی دیکەش گلاوە و کێشە و ململانێ نەتەوەیی‌ و مەزهەبییەکانیشی ئاڵۆزتر کردووە. گرژی ‌و پێکدادانە چینایەتییەکان ‌و شەڕی ناوخۆی کورد لە ساڵانی ١٩٦٦ بۆ ١٩٩٨ و ململانێکانی نێوان سێکولارەکان ‌و ئیسلامییەکان بەشێکی ئەو پێکدادان ‌و ململانێیانە پێک دێنن. ئەم ململانێیانە و چەندانی دیکە، گرنگیی خۆیان هەیە و کاریگه‌رییان لەسەر ڕەوشی پێشهات‌ و نەخشەی سیاسیی عێراق داناوە، سەرەڕای نزیکیشیان لە ناوەڕۆکی ئەو پرس ‌و گریمانانەی ئەم کتێبە تاووتوێیان دەکات، بەڵام خراونەتە دەرەوەی چوارچێوەکانی ئەم توێژینەوەیە، لێرەولەوێ نەبێت، وردبوونەوەیان بۆ نەکراوە.

تا ڕادەیەکی باش، گۆڕانی سیتسەمه‌ سیاسییەکەی عێراق وەرچەرخانەکان لە پڕۆسەی ئامێزانی نیشتمانی ‌و گەشەی شوناسی سیاسیی عێراق دیاری دەکەن، بۆیە ماوەی نێوان وەرچەرخانەکان وەک یەک قۆناغ مامەڵەیان لەگەڵدا کراوە و هەر قۆناغێکیش بەشێکی ئەم کتێبەی بۆ تەرخان کراوە. هەندێک لە وەرچەرخانەکان نەبوونەتە هۆی گۆڕانی سیستەمە سیاسییەکە، وەک مردنی مەلیک فەیسەڵ یان ڕاپەڕینەکانی ساڵی ١٩٩١. سەرەڕای ئەمەش، وەک سەرەتا یان کۆتایی قۆناغێک لەم کتێبە بینراون، ئەمەش لەبەر گرنگیی ڕووداوەکان‌ و ئەو پێشهاتانەی کە بەدوای خۆیاندا هێناویانە. دابەشکردنی بەشەکان وەک ڕەنگدانەوەی قۆناغەکان، لەم کتێبەدا لەبەر چەند هۆیەک ئەنجام دراوە: یەکەم، ئەم کتێبە شیکارێکی مێژووییە، بۆیە وا چاکە شیکارەکە قۆناغ بە قۆناغ ئەنجام بدرێت. دووەم، بەقۆناغکردن ماوە و هەلی بەراوردکردنی نێوان سیستەمە سیاسییەکان لە قۆناغەکاندا دەڕەخسێنێت، کە کەم تا زۆر لەمیانی کتێبەکەدا بەراوردکاری لە نێوان قۆناغەکاندا کراوە. سێیەم، دوای مردنی مەلیک فەیسەڵ، لە سییەکانی سەدەی ڕابردوو،  خەڵکێکی زۆر لە گوند و شارۆچکەکانی عێراق کۆچیان کرد بۆ شارە گەورەکان ‌و یەکێک لە ئاکامەکانی ئەم کۆچە بەکۆمەڵەش پەیدابوونی نەوەیەکی خوێندەواری شاری بوو (Intelligentsia)، کە ڕۆڵێکی کاریگەریان لە بەهێزکردنی ڕەوتە ئایدیۆلۆجییەکانی ئەوکات، ناسیونالیزم، نیشتمانپەروەری، کۆمۆنیزم‌ و سۆشیالیزمدا بینی، بۆیە ناکرێت ئەو سەردەمانە وەک قۆناغێک تەماشا نەکرێن. چوارەم، کات بۆ خۆی گرنگیی خۆی هەیە، چونکە ئەگەر لە وێناکردنی عێراقییەکان بۆ خۆیان ‌و بۆ ئەوی دیکە (The Other) ورد ببینەوە، دەبینین لەگەڵ تێپەڕینی کاتدا ئەم وێناکردنانە گۆڕانیان بەسەردا هاتووە. بۆ نموونە، ئەوی دیکەی عێراقییەکان لە سەردەمی پادشایەتیدا، هێزە داگیرکەرەکە، بەریتانیا بوو، کەچی لە قۆناغەکانی دوای دەرچوونی بەریتانییەکان، ئیدی هەر پێکهاتەیەک له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌وی دیکەدا دەبێت بە ئەوی دیکە.

ئەم کتێبە لە نۆ بەش پێک هاتووە: بەشی یەکەم، عێراق: شوناس‌ و چوارچێوە تیۆرییەکان، کورتەباسێکی مێژوویی ئەو ناوچەیە لەخۆ دەگرێت کە ئێستا پێی دەگوترێت عێراق. بۆ بەرچاوڕوونی، شوێن ‌و جوگرافیا ‌و دیموگرافیای عێراقیش خراوەتە پێشچاوی خوێنەر. دواتر باس لە پرس ‌و گرنگیی شوناس لە ڕەوتی سیاسیی عێراق کراوە. هەر لەم بەشەدا، تیۆرەکانی ناسیونالیزم ‌و تێگەیشتنەکان لە نەتەوە و شوناس خراونەتە بەر باس ‌و لێکۆڵینەوە. مەبەست لەمە، دیاریکردنی چوارچێوەیەکی تیۆرییە بۆ تێگەیشتن لە ململانێکانی شوناس لە عێراق. دوای ئەم بەشە، مێژووی هاوچەرخی عێراق بەسەر حەوت قۆناغدا دابەش کراوە، هەر بەشەشی باس لە قۆناغێک دەکات. بەشی دووەم، دروستبوونی عێراق: بەریتانیا و پێکهاتەکان، سەرنجی خستووەتە سەر ڕووداو و پێشهاتەکانی ئەو ناوچانەی کە عێراقی لێ پێک هێنرا لە ساڵانی ١٩١٤ تا ١٩٢١. لەوێدا باس لە ئاڵۆزی و پەیوەندییە لێکترازاوەکانی نێوان پێکهاتەکانی ئەوکاتی عێراق کراوە. هەڵوێستی پێکهاتە نەتەوەی و مەزهەبییەکانی ئەو جوگرافیایە لە بەرانبەر هێزە داگیرکەرەکانی بەریتانیا، پرسێکی دیکەی گرنگی ئەم بەشەیە. بەشی سێیەم، فەیسەڵ ‌و خەونی بەنیشتمانکردنی عێراق، لە ڕۆڵی مەلیکی عێراق، فەیسەڵی یەکەم، لەسەر ڕەوتی گەشە و دامەزراندنی دەوڵەتی عێراق دەکۆڵێتەوە. باسیش لە سەرهەڵدانی ململانێ نەتەوەیی ‌و مەزهەبییەکان دەکات لە دوای دامەزراندنی دەوڵەتەکە. هەروەها لە هەڵوێستی دەستەبژێری سیاسیی عێراق بەرانبەر بە پێکهاتەکانی عێراق ورد ده‌بێته‌وه‌‌ و هەڵیان دەسەنگێنێت‌ و کاریگه‌رییان لەسەر پڕۆسەی ئامێزانی نیشتمانی دەستنیشان دەکات. ڕۆڵ‌ و کاریگەریی بەریتانیاش لەسەر نەخشەی سیاسیی عێراق لەم بەشەدا تاووتوێ کراوە. بەشی چوارەم، سەرهەڵدانی پڕۆسەی ئامێزانی نیشتمانی، لە کاریگەریی پڕۆسەکانی مۆدێرنەتە (Modernization) و بەشاربوون (Urbanization) لەسەر پڕۆسەی ئامێزانی نیشتمانی دەکۆڵێتەوە. هاوکات هێڵکارییەکیش بۆ ڕەوتە هزری و ئایدیۆلۆجییەکان لە سییەکان ‌و چلەکان‌ و پەنجاکاندا کێشراوە و کاریگەریی ڕەوتەکانیش لەسەر سەرهەڵدانی شوناسی نوێ‌ و بوژاندنەوەی شوناسە کۆنەکان خراوەتە ژێر تیشک‌. بەشی پێنجەم، شکستی پڕۆسەی ئامێزانی نیشتمانی، لە دەرئەنجامەکانی ڕووخانی ڕژێمی پادشایەتی لە عێراق ‌و هاتنەسەرکاری ئەفسەرەکان بۆ سەر حوکم دەدوێت. بەشێکی زۆری ئەم بەشە تەرخان کراوە بۆ قسەکردن ‌و شرۆڤەکردنی هۆکارەکانی زیاتر‌گرژبوونی ململانێکانی شوناس ‌و سەرهەڵدانی دیاردەی قڕکردنی نەیارەکان لە پڕۆسەی سیاسیی عێراق‌دا. هەروەها باس لە هۆکارە سەرەکییەکانی شکستی پڕۆسەی ئامێزانی نیشتمانی کراوە. بەشی شەشەم، لێکترازانی نیشتمانی باس لە کاریگه‌ریی هاتنەسەرحوکمی بەعس ‌و ڕۆڵی بەعس لە ئاڕاستە سیاسی ‌و کۆمەڵایەتییەکانی عێراق‌ دەکات و هۆکارەکانی ئەوەی کە دەبن بە مایەی سەرهەڵدانی پڕۆسەی لێکترازانی نیشتمانی (National Disintegration) وردبینیی بۆ کراوە. بەعس چوار لایەنی بە هەڕەشە لەسەر خۆی دەبینی: شیوعییەکان، کوردەکان، شیعەکان‌ لەگەڵ سوپا. چۆنێتیی مامەڵەکردنی بەعس لەگەڵ ئەم لایەنانە، بیرۆکەی سەرەکیی توێژینەوەکانی ئەم بەشە پێک دەهێنن. سیاسەتەکانی تەعریب (بەعەرەبکردن) و بەسوننیکردن ‌و بەسەدامکردن باس کراون ‌و کاریگەرییان لەسەر پڕۆسەی ئامێزاندا خراوەتە بەر باس ‌و لێکۆڵینەوە و دەرئەنجامیان لێ وەرگیراوە. بەهێزبوونی ڕەوتە ئیسلامییە شیعییەکان دیاردەیەکی گرنگی ئەم قۆناغەن، بۆیە کاریگەریی ئەم دیاردەیەش لەسەر لێکترازانی پێکهاتەکانی عێراق دەستنیشان کراون. هاوکات هۆکارەکانی تەعریب ‌و ئەنفال قسەیان لەسەر کراوە و کاریگەریی ئەم دوو سیاسەتە لەسەر دواڕۆژی کورد لە عێراق شیکار کراوە. سەرەتای بەشی ‌حەوتەم، نیشتمانێکی لێکترازاو، تەرخان کراوە بۆ قسەکردن لەسەر دوو ستراتیجییەت، کە سەدام بۆ مانەوە لەسەر حوکم خستبوونیە گەڕ، ئەوانیش بەعەشیرەتکردن و حەملەی ئیمانن. ڕۆڵی بنەماڵەی سەدام لەسەر ڕەوتی سیاسی‌ و ئابووری ‌و بازرگانیی عێراق، ئاماژەیەکی کورتی بۆ کراوە. قسە دەربارەی بارودۆخی کۆمەڵایەتی-ئابووریی عێراق لە دوای ئەوەی عێراق ئابڵووقەی ئابووریی خرایە سەر کراوە و کاریگەرییەکانی لەسەر کاڵبوونەوەی بەها کۆمەڵایەتی‌ و سیاسییەکان هەڵوەستەی لەسەر کراوە. لەم بەشەدا، باس لە دامەزراندنی حکومەتی هەرێمی کوردستانیش کراوە و گەورەبوونی درزەکانی نێوان کورد و عەرەب پیشان دراون. قسە لەسەر کاریگەرییەکانی ئەم پێشهاتەی کوردستان کراوە، بەتایبەتی لە پەیوەند بە شوناسی عێراقیبوون. لە کۆتایی ئەم بەشەدا باس لە بارودۆخ ‌و ڕەوشی ئۆپۆزسیۆنی عێراقی لە ساڵانی نەوەدەکاندا کراوە و ناتەبایی ئۆپۆزسیۆن ‌و کۆمەڵگەی عێراقی پێش داگیرکردنی ئەمەریکا لە ساڵی ٢٠٠٣ خراونەتە ڕوو. بەشی هەشتەم، داگیرکردن ‌و تەقینەوەی ململانێ پەنگخواردوەکان، شیکارێکە بۆ ڕەوتی سیاسیی عێراق لە دوای داگیرکردنیەوە لە لایەن ئەمەریکا و هاوپەیمانەکانیەوە. لەم بەشەدا باس لە هۆکارەکانی شەڕ و پێکدادانە مەزهەبییەکان لە ساڵانی ٢٠٠٥ بۆ ٢٠٠٨ کراوە. هۆکارەکانی کپبوونەوەی یان خاوبوونەوەی پێکدادانەکان لە دوای ساڵی ٢٠٠٨ەوە باس کراون. پێگەی سوننەکان لە عێراقی پێش ‌و دوای بەجێهێشتنی ئەمەریکا لە ساڵی ٢٠١١دا خراوەتە ڕوو و تاووتوێ کرا‌وە و کاریگەرییەکانیشی لەسەر دواڕۆژی عێراق خراوەتە ڕوو. ململانێکانی کورد لەگەڵ حکومەتی ناوەندی دوای دەستگۆڕکێی حوکمڕانی لە سوننەکانەوە بۆ شیعەکان، بەشێكی زۆری بۆ تەرخان کراوە. بەشی نۆیەم، پوختە و ئەنجامەکانی توێژینەوەکانی ئەم کتێبەی لەخۆ گرتووە. لەم بەشە دوای خستنەڕووی هەندێک هۆکاری سەرەکیی پشت هەرەسهێنانی پڕۆسەی ئامێزانی نیشتمانی، تیۆرەکانی نەتەوە و ناسیونالیزم لە ژێر تیشکی تێگەیشتنەکانی ئەم توێژینەوەیە هەڵسەنگێندراون ‌و ڕەخنە کراون. لە کۆتایی کتێبەکەش ڕاوەستانێکی کورت لەسەر دواڕۆژی عێراق کراوە.

بە دڵنیاییەوە دەڵێم هیچ هەوڵێک بێ کەموکورتی نابێت، بەڵام خۆشبەختانە دەتوانم بڵێم ئیدی ئەو زەمەنە بەسەر چوو مێژووی کورد و ئەو وڵاتانەی کوردستانیان بەسەردا دابەش کراوە، بەبێ ڕەچاوکردنی سەنگ ‌و پێگەی کورد لە هاوکێشەکاندا بنووسرێنەوە؛ هیوادارم ئەم هەوڵەی من چووبێتە ئەم خانەیەوە.

لە بڵاوكراوەكانی زنجیرەی كتێبی دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم

ناردن: