نوسینی: سان ژۆن پێرس
وەرگێڕانی: د. موحسین ئەحمەد عومەر
نرخ: 2000 دینار
بابەت: شیعر
چاپی یه‌که‌م

ئێستا لە كتێبخانەكاندا دەستدەكەوێت


وەرگێڕانی شعری سان ژۆن پێرس بۆ كوردی، یان هەر زمانێكی تر، كارێكی سەخت و تاقەتپڕووكێنە، كاری زۆر و گەڕانی زۆر و هێمنیی زۆری دەوێ، چونكە زمانی شیعریی پێرس، زمانێكە، دەتوانین بڵێین چەندان ڕوخسار و بچمی هەیە، زۆر هاوچەرخ و زۆر نوێخوازە، لەولاشەوە شێوازێك یان ڕوخسارێكی تر هەیە، كە ڕیتمێك بە ڕیتمی شیعری.

ڕەمز و مێتافۆر و دژیەك، وێڕای بوونی دەیان وێنەی نوێی شعری كە دەشێ بە خەسڵیتی شعری سەدەی بیستەم، یان هیی تازەگەری دابنێین، كە لەم خاڵەدا هەندێ جار لە سوریالیستەكان نزیك دەبێتەوە، بێ ئەوەی شا  یر دوورونزیك.


پێشەكی
سان ژۆن پێرس ناوی ڕاستەقینەی (ئەلێكسی سان لێژێ لێژی)یە، ساڵی 1884 لەدایكبووە و ساڵی 1975 لە پاریس كۆچی دوایی كردووە. ساڵی 1960 خەڵاتی نۆبڵی ئەدەبی وەرگرتووە.

پێرس یەكێكە لە شاعیرە هەرە نوێخوازەكانی فرانسی، لە دوای بۆدلێر و ڕامبۆ و پۆل ڤالێری، وەرچەرخانێكی گەورەی خستووەتە ناو شیعری نوێی فرانسی. ئەمەش لە سەردەمێكدا بوو، ماوەیەكی زۆر بوو، شیعری فرانسی كەوتبووە ناو جۆرێك لە مەنگبوون، یان جۆرێك لە ئاژاوە و ئاپۆڕەی شیعری. سەرەتاكانی ئەزموونی شیعری سان ژۆن پێرس دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتاكانی سەدەی بیستەم.

سەرەتای سەدەی بیستەم لە ئەدەبی فرانسی بە سەردەمی نوێبوونەوە و وەرچەرخان دادەنرێ،  ئەمەش تا دەگاتە ئەدەب و هونەری ئەڤانگاردی ساڵانی سییەكان درێژە دەكێشێ، هەموو بوارەكانی ئەدەبی و هونەری و كولتووری و سیاسی و ئابووری دەگرێتەوە. ئەم ماوەیە بە تایبەتی، لە بواری ئەدەبی و هونەری بە شۆڕشێكی گرنگ دادەنرێ، لە بواری ڕۆمان، بڵاوبوونەوەی ڕۆمانە مەزنەكەی پروست “گەڕان بە دوای زەمەنی لە دەستچوو.” لە ساڵانی بیستەكان، هەموو نەخشە و هونەری ڕۆمان بە جارێ دەگۆڕێ و وەك شاكارێكی نایاب، هونەری ڕۆمان دەگەیەنێتە چڵەپۆپەی هونەری و گەشەسەندنێكی دیی زۆر تازە، لەولاشەوە لەگەڵ شیعری ئەپۆلینێر و ئەزموونی سەرنجڕاكێشی شیعری پۆل ڤالێری و ئەزموونی ئەدەبی و هونەری داداییزم و سوریالیزم، گەشەسەندنێك و دەوڵەمەندبوونێكی زۆر سەرنجڕاكێشی ئەدەبی و هونەری سەرهەڵدەدا. لەم نێوانەدا، ئەزموونی شیعری سان ژۆن پێرس، لابەلا بێ ئەوەی خۆی تێكەڵی هیچ لەم بزووتنەوانە بكا، بە یەك ئاست و لەمانەش بەرزتر گەشەی كردووە، بۆیە، ئەزموونی پێرس بە ئەزموونێكی شیعری زۆر ناوازە و دەگمەن لە قەڵەم دەدرێ، هەر لە سەرەتاوە وەك بلیمەتییەك یان پیشەسازییەكی ناوازەی ئەدەبی هەستی پێ دەكرێ. شاعیر ئەوپەڕی تایبەتمەندیی شیعری و هونەری خۆی هەیە و ئەمەش لە شیعرەكانی وەك شێواز و جیهانبینی و خەیاڵ و زمان ڕەنگی داوەتەوە. ئەو جیهانێك و شیعریەتێك و فۆرمێكی شیعری تازەی داهێناوە كە تەواو ڕووخسارەكانی شیعری تازەگەریی بەرجەستە دەكەن.

سان ژۆن پێرس، بە درێژایی ژیانی لە بواری دیپلۆماتی كاری كردووە. لە ساڵی 1914 بەولاوە دەچێتە ناو ئەم بوارە. ساڵی 1915 وەك دیپلۆماتێك دەنێردرێتە چین، لەوێ لەگەڵ شاعیر و ئاركیۆلۆژ و ئیتنۆگرافی ناسراوی فرانسی “ڤیكتۆر سێگالا” یەكتر دەبینن و لە شاری پەكین ماوەیەكی زۆر بە یەكەوە دەژین. پاشان بە یەكەوە ساڵی 1916، سەفەرێكی درێژی ئاسیای ناوەڕاست دەكەن و تەواوی چین و وڵاتانی دەوروبەر دەگەڕێن. ئەم سەفەرە درێژە لە قەسیدەی “ئاناباز” بە جوانی ڕەنگی داوەتەوە.

لە سەروبەندی پێش جەنگی دووەمی جیهانی، وەك نێردراوی وەزارەتی كاروباری دەرەوەی فرانسا بەشداری لەو دانوستانانەدا  دەكا كە حكومەتی فرانسی هەیبووە لەگەڵ ئەڵمانیا، بۆ ڕێگەگرتن لە شەڕ.

وەرگێڕانی شیعری سان ژۆن پێرس بۆ كوردی، یان هەر زمانێكی تر، كارێكی سەخت و تاقەتپڕووكێنە، كاری زۆر و گەڕانی زۆر و هێمنیی زۆری دەوێ. چونكە زمانی شیعریی پێرس زمانێكە، دەتوانین بڵێین چەندان ڕووخسار و بچمی هەیە، زۆر هاوچەرخ و زۆر نوێخوازە، لەولاشەوە شێوازێك یان ڕووخسارێكی تر هەیە، كە وەك ڕیتمێك بە ڕیتمی شیعری داستانسەرایی دەچێ، بەڵام ئەم داستانسەراییە پڕە لە وێنە و ڕەمز و مێتافۆر و دژیەك، وێڕای بوونی دەیان وێنەی نوێی شیعری كە دەشێ بە خەسڵەتی شیعری سەدەی بیستەم، یان هیی تازەگەری دابنێین، كە لەم خاڵەدا هەندێ جار لە سوریالیستەكان نزیك دەبێتەوە، بێ ئەوەی شاعیر دوورونزیك پەیوەندییەكی ئەوتۆی لەگەڵ ئەم بزووتنەوەیە هەبێ. هەندێ لە ڕەخنەگرانی فرانسی پێیان وایە پێرس زمانێكی شیعری خیتابیی هەیە، ئەمەش زۆر لە زمانی شیعری ڕامبۆ نزیكە، بێگومان ڕامبۆیەكی دی، هەڵبەت شێواز و جیهانبینی و هونەری پێرس زۆر جیاوازە لە هیی ڕامبۆ، شیعری ڕامبۆ هەڵكەوتێكی خۆڕسكی و ئیلهامییانەی هەیە، بەڵام لە لای سان ژۆن پێرس ئاودیوبوونە لەم خۆڕسكی و ئیلهامە، شیعر پیشەسازییەكی دەگمەنە و لە هەمان كاتدا هونەرێكی زۆر سەختە. مەسەلەكە هەر ئەوەندە نییە هەستێكت لە لا دروست بێت و بیهۆنیتەوە، بەڵكو دەبێشاعیر ساختمانێك دروست بكا، ئەم ساختمانە جیهانێك بێت لەو مەحاڵە نزیك بێتەوە كە ئینسان بەدوایدا وێڵە. وێڵیی ئینسان هەردەم بابەتێكی گەڕانی فەلسەفە و زانستەكان و خەباتی ئینسان بووە، بە دوای خۆیدا، بە دوای ئەوی تردا، بە دوای جیهانێك كە ئاواتی خۆیەتی. بۆیە كە شیعری پێرس دەخوێنینەوە، خەیاڵمان بۆ ئەوە دەچێ شاعیر بۆ دروستكردنی جیهان و زمان و شێوازی شیعری نوێ، ئەبێ بە قەت هەموو فەیلەسووف و مێژوونووس و زمانناسەكانی دنیا كار بۆ هونەرەكەی خۆی بكا. لێرەشەوە پێگە و بایەخ و ماهیەتی شیعر دەردەكەوێ كە هونەرێكە دەشێببێتە چارەنووسی ئینسان. زۆر جار ڕەخنەگرەكانی فرانسی گوتوویانە سان ژۆن پێرس ویستویەتی بە وشە و خەیاڵ و هونەری شیعری خۆی، سەمفۆنیا داڕێژێ، یان وەك نیگاركێشە ناسراوەكان تابلۆی مەزن بە وشە و خەیاڵ بكێشێ، ئەم ڕوانینەش بە سەرنجدان لە شێوازی ئەو بە جوانی هەستی پێ دەكرێ، لە شیعری پێرسدا لە دێڕەكان و نێوان دێڕەكاندا جووڵە و بزووتن و هەڵسان و دابەزینێكی زۆر هەیە. شیعری ئەو وەك تۆفانێكە لە هەست و بینین، دەریایەكی شێت و دەشتێكی هێمن و سێبەرێكی فێنكی بن درەختێكی ناو گەرمای سەحرایەكی قاقڕ و بكوژ، مانای ئاهەك، پیرۆزەیی ئاسمانی جۆزەردان و بەهاری تەڕ و زستانی هەڵایساوی ناو بای بەتین و بەفری زۆر سپی و ڕوانینەكانی مرۆڤ كە تێیاندا لەناو ئەم پێكهاتانەدا هەست بە شادی و بێهوودەیی دەكات…

لە ڕوانگەی منەوە، لە پرۆسەی وەرگێڕاندا دەبێ پشت بە ناسین و دنیابینی و شارەزایی زۆر ببەسترێ لەو بابەتەی وەردەگێڕدرێ، من لە هەڵبژاردن و وەرگێڕاندا نزیكی فیكری و نزیكی جیهانی ئەدەبی لە ڕوانین و بیركردنەوەی خۆم لە بەرچاو دەگرم، كارێك ناكەم بۆ پڕكردنەوەی كەلێنەكان، هەر وەكو باوە لە ناوەندی وەرگێڕانی ئەمڕۆی كوردی، كە چ بێ سەروبەرییەكە، پاشان وەرگێران لە زمانی سێیەم و چوارەم لەناو كورددا بووەتە مۆدەیەك و خەڵك خۆیانی پێسەرگەرم دەكەن.

من باوەڕم وایە هەر پڕۆژەیەكی وەرگێڕان هەبێ، دەبێ پڕۆژەیەكی فیكری و ئێستێتیكیی لە پاڵ بێ، ئەمەش هیچی لەو داهێنانانە كەمتر نییە كە لە دەرەوەی وەرگێڕاندا دەكرێ، بە پێچەوانەوە دەبێتە دابینكردنی پێداویستیی كۆمەڵایەتیی خوێنەری كورد، منیش تەواو دژی ئەم هەڵكەوتەم، لەبەر ئەوەی وەرگێڕان دەبێ بە پلان و نەخشە و دنیابینیی فیكری و ئێستێتیكی بكرێ، نەك هەڵبژاردنی هەڕەمەكی و كەوتنە ژێر كاریگەریی بابەتی هەڵبژێردراو لەگەڵ یەكەم خوێندنەوە، كە بەداخەوە ئەمڕۆ لەناو ناوەندی وەرگێڕانی كوردی ئەمە باوە.

لەم وەڕگێرانەی بەردەست، هەوڵم داوە شیعریەتی سان ژۆن پێرس بگوازینەوە، تا ڕادەیەكی زۆریش من باوەڕم بەوە هەیە كە هەموو وەرگێڕانێكی باش و ناوازە، سەرلەنوێ خوێندنەوە و نووسینەوەی بابەتەكەیە، لە هەمان كاتدا سەرەڕای گواستنەوەی شیعریەتی سان ژۆن پێرس، لەگەڵ زمان و شێوازی ئەو بە ئەمانەتەوە كارمان كردووە، من هەوڵم داوە هەموو زمانی كوردی بە گژ ئەم هەڵبژاردە شیعرەی سان ژۆن پێرسەوە بنێم، لەو باوەڕەدام تا ڕادەیەكی باش توانیومانە تێیدا سەركەوتوو بین، بێگومان لەوەش دڵنیام كە بێ كەموكوڕی نییە، بەڵام پێمان خۆشە، ئەگەر ڕۆژێك ڕەخنەگرێكی وەرگێڕان چاوی لێ بكا، بەو هیوایەین لە ڕوانگەیەكی زمانەوانیی دەوڵەمەند و ڕوانینی فیكری و ئێستێتیكی بیكا، نەك بە پێچەوانەوە.

لەم هەڵبژاردەیە، وەرگێڕانی قەسیدەی “ئاناباز” بە تەنیا ماوەی یەك ساڵی خایاندووە، بەڵام ئەوانی دی وەختی كەمتر ویستووە. لە كۆتایشدا پەراوێزمان بۆ لێكدانەوەی تەواوی ناو و ڕەمزەكان داناوە.

د. موحسین ئەحمەد عومەر
22/02/2016

لە بڵاوكراوەكانی زنجیرەی كتێبی دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم

ناردن: