مێژووی ململانێی بەریتانیا و تورك لە باشووری كوردستان

نوسینی: ئەحمەد باوەر

ئێستا لە كتێبخانەكاندا دەستدەكەوێت


ئەم كتێبە، هەوڵێكە بە مەبەستی ڕۆشناییخستنەسەرێكی زیاتری خەباتی ڕزگاریخوازی گەلی كورد لە باشووری كوردستان و بەشێك لەو گۆڕانكارییە گرنگانەی كە لە دەرئەنجامی جەنگی یەكەمدا هاتنە كایەوە، بۆ نموونە، سەردەمی شۆڕشەكانی بەردەقارەمانی شێخ مەحموود و هەموو ئەو فراوانخوازی و پێكدادانە سەربازییەی كە لەو ماوەیەدا لە نێوان هەریەك لە توركەكانی پاش هەڵگەڕانەوەی عوسمانی و فەرمانڕەوایانی بەڕیتانیای داگیركەردا سەرچاوەیان گرتبوو. واتە سەروبەند و هەلومەرجێك كە هەریەك لە توركەكان و فەرمانڕەوایانی بەریتانیا بە جۆرێك ویستوویانە دەست بە سەر تەواوی وڵاتی عێراق و ناوچەكەدا بگرن.

پێشەكی

خوێنەری بەڕێز: ئەم كتێبه، واتە (ئۆزدەمیر و كورد)، هەرچەندە لە كاتی خۆیدا و بە تایبەتی لە كۆتایی نەوەدەكانی سەدەی بیستەمی ڕابوردوودا زۆر بە كورتی لەسەریمان نووسیوە و تا ڕادەیەك بەشێك لە وردەكاریەكانیمان بڵاو كردووەتەوە، بەڵام وەكتر، بەو شێوازە نەبووە كە ئێستا و لە چوارچێوەی لاپەڕەكانی ئەم كتێبەدا دەیخوێنیتەوە، چونكە ئەمەیان بە سەرچاوەی زیاتر و بە بەڵگەنامە و دۆكیۆمێنتی زیاترەوە تا ڕادەیەك پوختەتر و دەوڵەمەندتر كراوە، بە جۆرێك، كە ببێتە مایەی ئەوەی تا ڕادەیەكی زۆر باش كەلێنێكی پێویست لە كتێبخانە و نامەخانەی كوردی و لە بواری مێژووی هاوچەرخماندا پڕ بكاتەوە، بە تایبەتی و بە شێوازێكی ڕاستەوخۆ، لە ماوەی ساڵانی جەنگی یەكەمی جیهانی بەدواوە، واتە ئەو كات و هەلومەرجە هەستیارەی كە بووبووە مایەی ململانێ و مەیدانخوازییەكی سیاسی، سەربازی و ئابووریی بەردەوام كە لە سەروبەندی كێشەی گەرماوگەرمی ویلایەتی موسڵدا لە نێوان هەریەك لە بەریتانیای گەورە و بەشێك لە وڵاتانی هاوپەیمان لە لایەك و هەروەها توركیای میراتگری دەوڵەتی عوسمانی لە لایەكی ترەوە هاتبووە كایەوە.

هاوكات بەسەر یەكەوە، ئەم نووسینەی ئێمەش بۆ خۆی هەوڵێكە بە مەبەستی ڕۆشناییخستنەسەرێكی زیاتری خەباتی ڕزگاریخوازی گەلی كورد لە باشووری كوردستان و بەشێك لەو گۆڕانكارییە گرنگانەی كە لە دەرئەنجامی جەنگی یەكەمدا هاتنە كایەوە، بۆ نموونە، سەردەمی شۆڕشەكانی بەردەقاره‌مانی شێخ مەحموود و هەموو ئەو فراوانخوازی و پێكدادانە سەربازییەی كە لەو ماوەیەدا لە نێوان هەریەك لە توركەكانی پاش هەڵگەڕانەوەی عوسمانی و فەرمانڕەوایانی بەریتانیای داگیركەردا سەرچاوەیان گرتبوو. واتە سەروبەند و هەلومەرجێك كە هەریەك لە توركەكان و فەرمانڕەوایانی بەریتانیا بە جۆرێك ویستوویانە دەست بەسەر تەواوی وڵاتی عێراق و ناوچەكەدا بگرن. هاوكات چۆن بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی گەلی كوردیش لەو قۆناغە هەستیارەدا و لە دەرئەنجامی هەموو ئەو گۆڕانكارییە گەورەیەی دوای جەنگەوە بۆ مەرام و جێبەجێكردنی نەخشەی سیاسی و سەربازیی خۆیان قۆرخ بكەن. جگە لەوەش، پلانی سیاسی و هەوڵی بەردەوامیان زیاتر بۆ نانەوەی تۆوی دووبەرەكایەتی و شەڕی تایەفەگەری بووە لە نێوان دانیشتوانی ناوچەكە و بە تایبەتییش خێڵ و هۆز و بنەماڵە كوردییەكانیدا. وێڕای پشتگوێخستن و ئافەرۆزكردنی بەردەوامی هەموو ئەو پەیمان و بەڵێنانەی كە بە گەلی كورد و ڕێبەرایەتیی گەلی كوردیان دابوو لە پێكەوەنانی كیان و قەڵەمڕەوێكی كوردیی سەربەخۆدا.

هەروەها بە كورتی دووبارەی دەكەمەوە كە كاتی خۆی بەشێكی ئەم نووسینە و ئەم بابەتەمان لە شوێنی جیاجیای تردا بڵاو كردووه‌تەوە، بەڵام لێرەدا و بۆ جارێكی دی، وامان بە باش زانیوە بەسەر یەكەوە لە دوو توێی كتێبێكی سەربەخۆدا بڵاویان بكەینەوە، هاوكات ئەو هەڵە مێژووییەش ڕاست بكەینەوە، كە زۆر بە داخەوە، پێشتر و دوور لە ئیرادە و ئاوەزی خۆمان بەسەرماندا تێپەڕیبوو سەبارەت بە ڕێكەوتی دامەزراندنی یەكەمین حوكمداریەتی شێخ مەحموودی حەفید لە باشووری كوردستان بە چەند ڕۆژێكی زۆر كەم پێش كۆتاییهێنانی جەنگی یەكەمی جیهانی. دیارە وەكو وتمان، ئەوەشیان لە كاتی خۆیدا و هەرگیزاوهەرگیز (بە ئەنقەست و لە نەزانینمانه‌وه‌) نەبووە، بەڵكو لە ئەنجامی تێكەڵبوون و پاش و پێشكەوتنی ئەو ڕەشنووسەی لای خۆمانەوە بووە كە ئەو هەڵە نەخواستراوە ڕووی دا. هەرچەندە دوابەدوای بڵاوبوونەوەی تەواوی نووسینەكە، خوالێخۆشبوو كاك دكتۆر سەلاحەدین حەفید لە نووسینێكی بەپێزی ڕەخنەگرانەی سەربەخۆییدا، كە لێرەشدا بە شانازییەوە لەگەڵ ئەم كتێبەماندا دووبارە بڵاومان كردووەتەوە، بە وردی ئاماژەی بۆ كراوە. هەروەها جگە لە دەوڵەمەندكردن و زیادكردنی كۆمەڵێك زانیاریی گرنگ و پەراوێزی زۆر پێویست، هاوكات لەگەڵ چاككردنەوەی لایەنی زمانەوانی و هەڵەی چاپی جۆربەجۆر، لەوە زیاتر دەستكارییەكی ئەوتۆی نووسینەكەمان نەكردووە، بەڵكو وەك ئەرك و وەك ئەمانەتێكی زانستی، هەردوو ڕەخنە و وەڵامدانەوەكەی مەرحووم كاك دكتۆر سەلاحەدین حەفید و خۆشمان بۆ كردووەتە پاشكۆ و بەسەر یەكەوە، وەكو وتمان زۆر بە ئەمانەتەوە، دووبارە چاپمان كردوونەتەوە.

ئومێدەوارین، بە بەجێهێنانی ئەم ئەرك و كارە بچووكەمان، هەر هیچ نەبێت، توانیبێتمان زانیارییەكی نوێ و باهۆزێكی نوێ بخەینە سەر خەرمانی ڕووناكبیری و مێژووی هاوچەرخی نەتەوەكەمان. جا لەگەڵ هەموو ئەوانەشدا و لەگەڵ هەموو خەوشێكماندا، داوای برایانەمان لە خوێنەران و ڕووناكبیرانی خۆشەویست ئەوەیە كە لە هەر وردەسەرنج و بۆچوونێكی دەوڵەمەندی خۆیان ئاگادارمان بكەنەوە و بە ئەمانەتەوە تێبینییە دەوڵەمەندەكانی خۆیانمان بۆ تۆمار بكەن و دەستی ڕێز و خۆشەویستییان بخەنە سەر خاڵی مەبەست. ئێمەش لای خۆمانەوە و بە قەولی شاعیری گەورە و ڕۆشنگەری كورد حاجی قادری كۆیی (1817- 1897) دەنووسین:
ئەمانە زادەیی ئەفكار و خۆشەویستی منن
ئەگەر قەبیح و كەریهن، ئەگەر شەل و ئەعما

ئەحمەد باوەڕ
سەرۆكی بەشی مێژوو
زانكۆی گەرمیان
1/9/2015

لە بڵاوكراوەكانی زنجیرەی كتێبی دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم

ناردن: