سایکۆلۆژیای شیعری کوردی

ڕانانی: سەردەم

یەکێکی تر لە کتێبە باش و دانسقەکانی دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم کە لەم ڕۆژانەی پێشوودا چاپ و بڵاویکردووەتەوە، بریتییە لە کتێبی (سایکۆلۆژیای شیعری کوردی) کە لێکۆڵینەوەیەکی ورد و فرەڕەهەندە و لە لایەن نووسەر و لێکۆڵیار (پێشڕەو عەبدوڵڵا) نووسراوە، بە گشتی کتێبەکە خوێندنەوەیە ئەزموونی بەشێکە لە ساعیرانی کورد بە میتۆدی ڕەخنەی دەروونشیکاری سیگمۆند فرۆید، ئەو شاعیرانەش کە وەک نموونە بۆ لێکۆڵینەوەکەی وەریگرتوون بریتین لە هەر یەک لە : نالی، گۆران، لەتیف هەڵمەت، عەبدوڵڵا پەشێو، بەختیار عەلی، نەزەند بەگیخانی، ئیسماعیل بەرزنجی، ئازاد سوبحی، دڵشاد عەبدوڵڵا، سەباح ڕەنجدەر، هیوا قادر، بەکر عەلی دلاوەر قەرداغی.
بێگومان ئەگەر بە وردی دیقەت بدەین لەو ناو و دەنگە شیعرییانەی لێکۆڵیار تێکستەکانی وەک نموونە لێ هەڵبژاردوون بۆ شرۆڤەکردن و لێدوان بەپێی پیتۆدە فیکری و فەلسەفییەکەی خۆی، دەبینین هەر یەکەیان سەر بە سەردەم و ڕۆژگار و شێواز و دونیابینی و ڕەهەندی جیاجیای ئەزموونی شیعرین، هاوکات لە ڕووی پێکهاتە و بونیادی داهێنانی شیعریی و ڕەهەندی شوێن و جوگرافیا و ژینگەی کۆمەڵایەتییەوە، لێکدی جودان و هەر یەکەیان سەر بە دونیای تایبەت بە خۆیەتی هەم لە ئەزموونی نووسین و داهێناندا، هەم لە ژیان و پێگەی کۆمەڵایەتییاندا.
نووسەر و لێکۆڵیار پێشڕەو عەبدوڵڵا، لێکۆڵینەوەکەی دابەش کردووە بەسەر چەندین بەش و تەوەرەی جیاجیادا کە گرنگترینیان بریتییە لەڵ چەمک و زاراوەی دەروونناسی، مێژووی سەرهەڵدانی دەروونناسی ئەدەب، دەقی ئەدەبی وەک دەرکەوتەی نەستی چەپێنراو، ڕەخنەی دەروونشیکاری و کاتیگۆرییەکانی، ڕاڤەکردنی چەمکە دەروونییەکان لای فرۆید، پراکتیزەکردنی چەمکە دەروونییەکانی فرۆید لە شیعرەکاندا، بەکاربردنی چەمکە دەروونییەکان، بەشداریکردنی ڕەگەزە دەروونییەکان لە ئیستاتیکای شیعردا… و چەندین ناونیشانی دیکەی جیاواز بوونەتە بونیادی بەهێزکردنی لێکۆڵینەوەکەی، هاوکات دەبینین زیاتر لە شەست سەرچاوەی گرنگی بەکارهێناوە.
وەک نووسەر خۆی لە پێشەکیی کتێبەکەیدا ئاماژەی پێ داوە بابەتی ڕەخنەی ئەدەبی کوردی بابەتیکی گرنگ و پڕ بەهایە، بۆ خزمەتکردنی ڕەوتی ئەدەبی کوردی و تێگەیشتن لە جیهانبینیی مرۆڤی کوردیش، بە تایبەت ڕێبازی ڕەخنەی دەروونی یاخوود دەروونشیکاریی فرۆید سەنگ و بەهای خۆی هەیە و بەشێکی زۆری ڕا و لێکدانەوە زانستییەکانیشی هاوکارێکی باشن بۆ شرۆڤەکردن و دەستڕاگەیشتن بە دیوی ناوەوەی دەق: بەشی یەکەمی ئەم باسە هەوڵدانە بۆ تێگەیشتن لە چەمکی دەروونشیکاریی ئەدەب، مێژووی سەرهەڵدانی، دامەزرێنەران و ڕابەرەکانی ئەم ڕەوتە، پاسان خۆساغکردنەوە لەسەر ئیشکردن، لەسەر یەک ڕێباز کە ئەویش ڕێبازی دەروونشیکارییە، بەشی دووەم بریتییە لە دۆزینەوەی پەیوەندیی نێوان چەمکە دەروونییەکان و خودی شیعر، پاسان پراکتیزەکردنی چەمکەکان لەسەر شیعری ساعیرەکان و خوێندنەوەیان، لەم بەشەدا زیاتر گرنگی دراوە بە ناوەڕۆکی دەقەکان و لا بە لای ڕوخساردا نەکراوەتەوە، ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ سروشتی ڕیبازی دەروونشیکاریی ئەدەب.
لە بەشێکدا بە ناوی چەمک و زاراوەی دەروونناسی، پێشڕەو عەبدوڵڵا پێی وایە دەروونناسی ئەو زانستەیە کە لە کردار و هەڵسوکەوت و کارەکانی مرۆڤ دەکۆڵێتەوە، لەژێر ئەو باوەڕەی کە هەموو ئەمانە دەرکەوتەی دەروونن، بەو مانایەی دەروون خاوەنی چالاکی و درەوسانەوەی جودایە لە زەمینە و کاتی جیاوازدا دەست بە دەرکەوتن دەکات و بەردەوام خاوەنی دەرکەوتەی جیاجیایە: بە مانایەکی تر زۆربەی کار و چالاکییەکانی مرۆڤ، کە لە واقیعدا لێی دەردەکەون، هەر بە تەنها هۆی واقیعییان نییە، بەڵکو هۆی دەروونیشیان هەیە، ئەم دەروونە وەک بنەما و بزوێنەری یەکەمی ئەو کارە فشار دەخاتە سەر مرۆڤ بۆ دەرکەوتنی.
لە بابەتێکی دیکەدا لەژێر ناوی (قوتابخانەی دەروونشیکاری لە ڕەخنەی ئەدەبیدا) نووسەر باس لەوە دەکات کە بۆ تێگەیشتن لە بنەما سەرەکییەکانی قوتابخانەی دەروونشیکاری و ڕوانینەکانی بۆ ئەدەب و دیاردە ئەدەبییەکان، دەبێت بگەڕێینەوە بۆ سەرەتاکانی دامەزرانی زانستی دەروونشیکاری لەسەر دەستی زانای ئەڵمای سیگۆمند فرۆید، هاوکات ئەوەش ئاشکرا دەکات کە بۆ تێگەیشتن لە چەمک و داهێنانەکانی فرۆید، دەتوانین دەروازەیەکی گەورە بکەینەوە بۆ ئاشکراکردنی ئەو ڕوانینانە ئەم قوتابخانەیە بۆ چەمکی ئەدەب.
نووسەر لەم باسەدا هەوڵ دەدات لە ڕێگەی دووبارە شیکردنەوەی چەمکەکان تیۆرەکانی فرۆید، ئەو بنەمایانەش بناسێنێت کە ئەم قوتابخانەیە لەسەر دەق و نووسەر بە گشتی کاریان پێ دەکات: چونکە ئەگەر بمانەوێت بە ڕوونی سەیرگەکانی ئەم ڕێبازە بناسین،ئەوا دەبێت چەمکە دەروونییەکانی فرۆیدمان لا ڕۆشن و ئاشکرابێت.
لە بابەتێکی تردا بە ناوی (لە دەقەوە بۆ نووسەر) لێکۆڵیار ئاماژە بۆ ئەوە دەکات کە کاتیگۆریی وەلانانی دەق لەم ڕێبازەدا ئەوە نەبوو هەر دەقەکە نەخوێنیتەوە و بیخاتە لاوە، بەڵکو دەقەکەی دەخویندەوە و مشتوماڵی دەکرد، بەڵام پێش ئەوەی بڕواتە سەر دەقەکە کۆمەڵێک وێنای پێشوەختەی لەگەڵ خۆی دەبردە سەر دەقەکە و بە شوێن ساغکردنەوەی ئەو پێشبینییە پێشوەختانەدا هەوڵ و تەقەلای دەدا، دواتر دێتە سەر باسی ئەوەی کە ژیانی تایبەتی نووسەریش هێمای تایبەتە بۆ تێگەیشتن لە دەق: بە مانایەکی تر، بۆ تێگەیشتن لە نەست و شتە پەمهانەکانی مرۆڤ، بە تەنها ژیانی یاکەکەس بەس نییە و بە تەنهاش خەون و نووسین و چالاکییەکانیشی قایلکەر نین، بەڵکو بە هەموو ئەو شتانە دەتوانین بگەینە ماهیەتی مرۆڤ.
پراکتیزەکردنی چەمکە دەروونییەکانی فرۆید لە شیعرەکاندا، یەکێکی دیکەیە لە تەوەرەکانی ئەم لێکۆڵینەوەی پێشڕو عەبدوڵڵا و تیایدا تیشک دەخاتە سەر ئەوەی کاتێ باسی پەیوەندیی نێوان دەروون و زمان یاخود پێکداچوونی هەردووکیان دەکات، ئەوا هەر دەبێت سەرەتا ئاگای لەوە بێتکە دەروون جیهانێکی فراوان و ئاڵۆزە، نووسەر ئەوەش ئاشکرا دەکات کە هەموو شت بەندە بە یادەوە، لە یاددا تێگەیشتنمان لەسەر ژیان و هەر شتێک کە بمانەوێت باسی لێ بکەین، هەیە، هەروەها لە یاددا زمانیش هەیە: زۆر جار لە زماندا وشە و ڕستەی کاریگەر بۆ کارکردنەسەر وەرگر و ڕازیکردن یان شێواندنی ڕاستی بەکار دێت، جا ئەم کاریگەری و کارتێکردنە شێوازی جیاجیا لە خۆی دەگرێت، واتە زمان لە ناو خۆیدا هەڵگری کۆمەڵێک شێوازی جیاجیایە بۆ دەربڕینی حاڵەتە دەروونییەکانی مرۆڤ، لە ژیانی ئاسایی و ڕۆژانەدا، مرۆڤ هەر ئەو ڕستە ئاسان و سادە تێگەیشتنانە بەکار دەهێنێت کە لە لایەن کۆمەڵگەوە مانا و لێکدانەوەکانی ئاشکرا و ڕوونن.
لە بەشێکی دیکەدا بە ناوی سایکۆلۆژیای شیعر، پێشڕەو عەبدوڵڵا پێی وایە ئەگەر زمان دەریچەیەکی تایبەت بێت بۆ دەربڕینی دەروون، ئەوا ناتوانرێت شیعر بخرێتە دەرەوەی ئەم هاوکێشەیە، چونکە شیعر هەموو چالاکییەکانی خۆی لە زماندا بەرجەستە دەکات، بەم پێودانگە، شیعریش وەک بوونەوەرێکی زمانی خۆی بەهرەمەند لە هەموو ڕەگەزەکانی دەروون دەکات: وێکچواندنی شیعر و نوکتە و خەون و بەستنەوەیان بە نەستەوە هەر وا بێبنەما و لە خۆوە نییە، لە هەر سێ بابەتەکەدا، جگە لە ئامادەیی دەروون نە گشتی، کۆمەڵێک ڕەگەزی دیکەش هەن کە لەم داهێنانەدا بەشداری دەکەن، وەک ڕەمز و خەیاڵ، کە شیعر و نوکتە هەردووکیان دوو دنیای ڕەمزئامێزن، لە شیعردا بە جۆرێک لە جۆرەکان لە نێوان دال و مەدلوولدا پەیوەندیی ئاشنایەتی هەیە.
دواتر ئاماژە بۆ ئەوە دەکات کە بە بڕوای سایکۆلۆژیستە نوێیەکان، ناوچەی نەست کاری دیکەی هەیە، ئەویش بەهەوێنبووونیەتی بۆ پێگەیاندن و بەرەوپێشبردنی وێنە و خەون و بیرکردنەوە، کە بەرهەمی هونەرییش خواردنی خۆی لێوە بە دەست دەهێنێت.
قسەکردن لەسەر ئەم کتێبە زۆر هەڵدەگرێت و دەشێ لە زۆر لایەنەوە خوێندنەوەی بۆ بکرێت، ئێمە لێرەدا تەنها گەرەکمانە لایەنێکی کەم و گچکەی بە خوێنەران و نووسەران بناسێنین، بێگومان خوێنەری ژیر و وریا و هۆشیار، لە کاتی خوێندنەوەی کتێبەکەدا درک بە قووڵایی و گرنگیی لێکۆڵینەوە ڕەخنەییەکەی پێشڕەو عەبدوڵڵا دەکات، بە هیوام شاعیرانم بە تایبەت شاعیرە گەنجەکان یەکەم کەس بن خوێنەری ئەم کتێبە بن، چونکە بەشدار دەبێت لە فراوانکردنی دونیابینیی شاعیرانە و ئاسۆی بیرکردنەوە و ئاستی ڕۆشنبیرییان

ناردن: