چرای ئەفسووناوی

ڕانانی: سەردەم
یەکێکی تر لە کتیبە جوان و ناوازەکانی دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، بریتییە لە کتێبی (چرایئ ئەفسووناوی) ئەم کتێبە یادشتەکانی نووسەر و ڕیژیسۆری بەناوبانگی سویدی (ئینگمار بێرگمان)ە و لە لایەن شاعیر و وەرگێڕ (دلاوەر قەرەداغی) بە شێوەیەکی جوان و سەرنجڕاکێش کاری وەرگێڕانی بۆ کراوە، لە ڕاستیدا ئەمە چاپێکی نوێیە و لە ڕووی دیزاین و شێوازی چاپکردنیشەوە فۆرمێکی هونەری و تایتبەتمەندییەکی جیوازتری هەیە.
ئینگمار بێرگمان، لەم کتێبەدا بە وردی و بێ پەردە ئەزموونی ژیان و قۆناغەکانی گەشەکردن و هونەر و نووسین و داهێنانی خۆیمان بۆ دەگێڕێتەوە، ژیانی منداڵی و خێزانی خۆی، کێشە و نەخۆشی و سەرفەر و کەسانی چواردەوری و ژینگەی جیاواز و ئاشنابوون بە حەزە سێکسیواڵییەکان و کەشی خێزانی و خوێندن و قوتابخانە و ناکۆکی و پرسیار و ڕق و خۆشەویستیی منداڵانە، بابەتگەلێکی سەرەکیی یادەشتەکانی بێرگمانن تا دەگات بە ئاشنا بوونی بە هونەر و کتێب و خوێندنەوە، لەم یاداشتانەدا بە حەزی منداڵێکمان بۆ ڕوون دەبێتەوە کە بۆ شانۆ و سینەما هەیەتی، دواتر بە وردی ڕۆدەچێتە نێو باسکردنی هەڵکشانی تەمەن و قۆناغ بە قۆناغی ئەو گەورەبوون و گەشەکردنەی ژیانی کە پڕن لە خەون و ڕووداوگەلی سەرنجڕاکێش، لە شێوەی چیرۆکێکی خەیاڵی و فەنتازیدا بۆ دەگێڕێتەوە.
بێرگمان لە باسکردنی قۆناغ و ڕۆژگاری منداڵیی خۆیدا باس لەوە دەکات کە خوشکێکی لەدایک دەبێت و ئەم وەک منداڵێک ڕقی لێی دەبێتەوە، چونکە هەموو نیگا و چاوەکان دەکەونە سەر خوشکە تازە لەدایک بووەکەی، تەنانەت ئەوەش ناشارێتەوە کە کاتێ خوشکەکەی لە ژوورێکی چۆڵدا و لەنێو جۆلانەدا خەوێنراوە، ئەم هەوڵی ئەوە دەدات کە خوشکەکەی بخنکێت، بەڵام بە حوکمی منداڵیی و بێ ئەزموونی لەو بوارەدا سەرکەوتو نابێت و دەستەکەی کەشف دەبێت، هاوکات باس لە ڕۆژگاری گەنجێتی و یەکەمین بەرکەوتنی سێکسی خۆی دەکات و چیرۆکی ئەو ڕۆژەمان بە ڕوونی بێ پەردە بۆ دەگێڕێتەوە کە وروژانی سێکسی ناچاری دەکات بە دەستەکانی خۆی بگاتە ئۆرگازم و لە ڕووی چێژەوە خۆی تەواو بکات، ئەوەی لەم یاداشتانەدا مایەی سەرنج و تێڕامانە ئەوەیە کە حەز و خۆشەویستی بێرگمان بۆ شانۆ و سینەما قۆناغ بە قۆناغی ژیانی گەورەتر بووە و لەگەڵیدا ژیاوە، گێڕانەوەی ژیان و یاداشتەکانی پڕن لە ئەزموون کە دەکرێت سوودێک بۆ نەک هونەرمەندان، بەڵکو کەسانی ئاسایی ناو ژیانیش هەبێت.
دەگوترێت ئینگمار بێرگمان، هەمیشە دیدێکی گەمەئامێز و داهێنەرانەی بۆ پرۆسەی نووسین هەبووە و نوسینەکانی چەندین مەودای گرینگ و دەوڵەمەند لەخۆ دەگرن، هاوکات بەگوێرەی زانیارییەکان: بەشێکی تایبەت لە دەزگای سینەمای سویدی، ئەرشیفی (بێرگمان)یان پاراستووە و بە شێوەیەکی وەهاش ڕێکخراوە، کە بۆ لێکۆڵەرەوان و پسپۆرانی بواری سینەما و شانۆ، بە ئاسانی لە بەردەست دابن. لەم ئەرشیفەدا، نامە، سیناریۆی فیلمەکانی لە ساڵانی ١٩٣٠ەوە بۆ ٢٠٠٠، یادەوەری، دەستنووس، بەڵگە، یاداشتنامە، وێنە و دۆکیومێنتەکانی تێدا کۆکراونەتەوە.
باس لەوە دەکرێت کە بێرگمان هەر لە سەرەتای ژیانی هونەرییەوە، ئەرشیفێکی دەوڵەمەندی بۆ کارەکانی خۆی دروست کردووە، ئەمەیش بە درێژایی ژیانی وەک سەرچاوەیەک گەڕاوەتەوە سەری و زۆر جار کاری لە چیرۆکێکی کۆندا کردۆتەوە، یان هەندێک لە کارەکتەرەکانی لە کارەکانی تریدا و بە شێوە و شێوازێکی تر و لە فۆرمێکی جیاوازتردا گەڕاونەتەوە، ئەمەیش ئەو هەلە بۆ ئەو کەسانە دەڕەخسێنێت، کە لە گەشەی کار و بەرهەمەکانی بێرگمان بکۆڵنەوە. لەم رووەوە ئەرشیف بۆ بێرگمان، تەنها دۆکیومێنت و کۆکردنەوە و هەڵگرتنی کارە کۆن و یادەوەرییەکان نەبووە، بەڵکو گەڕانەوە بووە بۆ خوڵقاندن و لە دایکبوونی پرۆژە و کاری تازە: بێرگمان لە زۆر ڕووەوە، ئەو دەفتەرانەی وەک یاداشتنامەیش بەکار هێناوە، لەبەر ئەوە واقیع و ئەندێشە تێکەڵاو دەکات، واقیع لە ئەندێشە و ئەندێشە لە واقیع دا ڕەنگ دەداتەوە و یەکتری تەواو دەکەن و لە یەکتریدا بەرجەستە دەبن. یاداشتەکانی بێرگمان لە دوو ئاڕاستەدا کۆدەبنەوە: یەکێکیان لە ساتەوەختی نوسینەکەدا مامەڵە لەگەڵ (من)ی نووسەردا دەکات و رووبەرووی خودی نوسه‌ردەبێتەوە و لەگەڵ ئەو دەدوێت، ئەویتریان ڕووەو ئایندە، کە نووسه‌ر لەم ئاڕاستەیەیاندا بیر لە بڵاو کردنەوەی یاداشتەکان دەکاتەوە.

خوێنەر بە ئاشکرا ئەوە دەبینێت، کە (بێرگمان) تۆمارکردنی ئەم تێبینیانە و یاداشتەکانی ئەو ڕۆژانەی خۆئامادەکردن، تەنها بۆ نوسینەوەی ئەو شتانە نییە، کە ئەو دەیانزانێت، بەڵکو ڕێگایەکە بۆ گەڕان بە دوای پرسیارە بنچینەییەکاندا، کە ئەو بە دوایاندا دەگەڕێت.
دەگوترێت دەقی فیلمەکانی بێرگمان، بە درێژایی رەوتی هونەری، گۆڕانکاری زۆریان بەسەردا هاتووە و بێرگمان هەرگیز لە یەک فۆرم و بە یەک تەکنیک و به‌ یه‌ك شێواز، دەقەکانی بۆ فیلمەکانی نەنووسیوە و هەمیشە گەمەی بە داب و نەریت و ڕێساکانی نوسینی دەقی سینەمایی کردووە و دیدێکی ئەزموونکاری بۆ دەقەکانی هەبووە. بۆ نموونە لە شەستەکاندا، کە دەگاتە ترۆپکی ناوبانگ و ئاستی فیلمەکانی سنوورەکانی هەموو دونیا دەبڕن، دەنگێکی تایبەت بە خۆی لە دەقەکانیدا، بە تایبەتی لە ڕووی وێنە سینەماییەکان دەدۆزێتەوە، دواتر دەقەکانی فۆرمێکی جیاواز لە نێوان ڕۆمان و لیریک دا لەخۆ دەگرن، بەڵام بێرگمان هەرگیز لە چەمکە کلاسیکییەکان؛ دیالۆگ و چۆنییەتی داڕشتنی جووڵەی کامێرا و ئەکتەرەکانی، بە تەواوی دوورناکەوێتەوە و لەو فۆرمەدا، دیدە تازەگەرییەکانی خۆی دادەڕێژێتەوە.
لە پێشەکیی دیمانەیەکی دورودرێژدا (دی. ئەلڤارێس) سەبارەت بە کەسێتی بێرگمان باس لەوە دەکات کە ئینگمار بێرگمان وەک مرۆڤ تەواو جیاوازە لەو کەسەی کە لە فیلمەکانیدا مەزەندەی دەکەی. ئەو پیاوێکی باڵابەرز و بە قەڵافەت، ڕەوتاری هاوڕێیانە و بە تەرزێکی نائاگا سەرنجڕاکێشە: بێرگمان پێچەوانەی زوربەی بلیمەتان، زۆر سەخاوەتمەندانە و تەواو ئازادانە سەبارەت بە خۆی و بە نیگەرانیی و دوودڵییەکانی قسان دەکا. هونەری ئەو وەک هونەرەکەی ستریندبێرگ؛ ڕێگایەکە بۆ هەڵاتن لە دڵئێشان و نائومێدییەکانی. ئەو تەنها نەختێک تووڕەیە، کاتێ قسان دەکا کوتە دارێک لەنێوان پەنجەکانیدا وەردەسووڕێنێ، کوتەدارێک کە ڕەشداگەڕان و ساف و لووسییەکەی نیشانەی ئەوەیە کە ماوەیەکی درێژە خووی پێوە گرتووە. ساڵانێک دوای ژەهراویی بوونی بە نیکۆتین، بێرگمان وازی لە جگەرەکێشان هێناوە و ڕەنگبێ ئەو کوتە دارە سووکنایی پێ ببەخشێ.
ئینگمار بیرگمان لە ١٤ـی گەلاوێژی ساڵی ١٩١٨، لە ئۆپسالا، سوێد، لەدایک بووە. کوڕی کابرایەکی ئایینی وەها بووە، کە بڕوای بە جۆرە ژیانێکی دیسپلینی سنووردار بووە بۆ منداڵەکانی. لەژێر ئەو بارودۆخانەدا بەخاوەن بوو، بێرگمان پەرەی دا بە خۆشەویستی خۆی بۆ فیلم، کە وەکوو دەرچەیەکی هەڵاتن لەدەست ساحێبی تەماشای دەکرد. لە تەمەنی شەش ساڵانیدا بێرگمان فیلمەکانی خۆی دروست دەکرد، چەند کارێکی زۆر سەرەتایی کە بەهۆی فیلمە سکرابەکانەوە پێکیەوەی دەنان. چەند ساڵانیک دواتر، پاش ئەوەی لەسەر شانۆی بەرهەمەکانی خۆی بینیەوە، دەستی دایە بەرهەمهێنانی ئەو شانۆنامانەی تایبەت بوون بە شانۆی بووکەڵە. لە ساڵی ١٩٣٧، بێرگمان چووە (زانکۆی ستۆکهۆڵم)، لەوێ بووە یەک لە ئەندامە چالاکەکانی گرووپی شانۆیی. لە ساڵی ١٩٤٢، پاش بەرهەمهێنانێکی سەرکەوتووانەی شانۆیی (ماکبێس)ـی ‘شەیکسپییەر’ وەک دەرهێنەرێکی بەتوانا دیاریکرا، ئیدی ساڵانی دواتر بێرگمان لەنێوان فیلم و شانۆنامەدا دابەش بوو.
خوێندنەوەی ئەم کتێبە زۆر گرنگە بۆ نووسەر و هونەرمەند و سەرجەم خوێنەرانی کورد، چونکە یاداشتی یەکێک لە گەورە سینەماکار و شانۆکارەکانی دنیایە، ئەزموونی سەرکەوت و شکست کەوتن و هەستانەوەکانە، چیرۆکی ململانێ و ڕێگاکانی دروستکردنی فیلم و خۆشەویستیی و گرنگیی شانۆیە، هاوکات گەلێ پەند و حیکمەتیشی تیدایە کە لە ژیاندا دەکرێت سوودیان لێ ببینین.

ناردن: