وتە مێژووییەکەی دۆستۆیڤیسکی لە یادی پوشکیندا

ڕانانی: سەردەم
ئەم کتێبە بە قەبارە بچووکە، بەڵام بە ناوەڕۆک گەورەیە و سەنگ و بەهای تایبەتی خۆی لەنێو ئەدەبیاتی جیهانیدا هەیە، چونکە بابەتی کتێبەکە لە وتارێکی جوان و ئەدەبیی گەورە نووسەری ڕووسیا و جیهان (دۆستۆیڤیسکی) پێکهاتووە کە بۆ گەورە شاعیری ڕووسیا و جیهان (پوشکین) نووسیویەتی و لە ڕۆژی پەردەلادان لەسەر پەیکەری پوشکین، لە بەردەم ژمارەیەکی ئێجگار زۆر لە نووسەران و ڕووناکبیران و بیرمەندان و خەڵکێکی زۆردا پێشکەشی کرد، وتارەکەی دۆستۆیڤیسکی، سەبارەت بە شیعر و داهێنان و دنیای ئەدەبیی پوشکین بوو، بەڵام دەکرێت خودی نامەکە وەک مانیسفێستێک بخوێنرێتەوە بۆ تێگەیشتن نەک تەنها لە شاعیرێکی دیاریکراوی وەک پوشکین، بەڵکو بە گشتی وەک نەخشەی شیعری و ئەو ژانرە کاریگەرەی کە لە هەناوی خۆیدا دنیایەک نهێنی و کۆد و ئاماژ و دەلالەت و چەمک و ڕەهەندی جیاجیای هەڵهگرتووە.
ئەم کتێبە لە نووسین و وەرگێڕانی (شیروان ەحموود محەمەد)ە و ڕاستەوخۆ لە زمانی ڕووسییەوە وەریگێراوە، لە دوتوێی کتێبەکەدا جگە لە پێشەکییەکی چڕی نووسەر، بابەتێکی شیکاری خودی نامەکەی دۆستۆیڤیسکیشی لەخۆ گرتووە کە لەلایەن (ڤلادمیر ڤیکتۆرەڤیچ) نووسراوە و تیایدا سەرجەم لایەنە جۆراوجۆرەکانی وتارەک شیدەکاتەوە و ڕاڤەی کۆی دەستەواژەکانی نێو وتارە مێژوویی و گرنگەکی دۆستۆیڤیسکی دەکات، ئەوەی وا لە دۆستۆیڤیسیکی نووسەر و بیرمەند دەکات ئەو وتارە بنووسێت و پێشکەشی بکات، ئەوە دەبێت کە ڕۆژی ٨ی حوزەیرانی ساڵی ١٨٨٠ ڕێکخراوی (بڵەگەڕۆدنەیا سەبرانیا) لە مۆسکۆ و بە بۆنەی پەردەلادان لەسەر پەیکەری پوشکین، کۆبوونەوەیەکی جەماوەری لە لایەن کۆمەڵەی دۆستانی زمانەوانیی ڕووسییەوە ڕێک خرا و لەو کۆبوونەوەیەدا دۆستۆیڤیسکی وتارە مێژووییەکی خۆی خوێندەوە کە بەم وشانە کۆتایی پێ هێنا: پوشکین لە لووتکەی گەشەکردنی تواناکانیدا مرد و بێگومان نهێنییەکی گەورەی لەگەڵ خۆیدا بردە ژێر خاک، وا ئێستاش ئێمە بەبێ ئەو، لە هەوڵی ئەوەداین پەی بەو نهێنییە بەرین.
بە بڕوای ڤلادمیر، گەورەترین نهێنی ئەو وتەیەش ڕێک لەو کاریگەرییەدایە کە لەسەر گوێگرەکانی جێهێشت، ئامادەبوان کەسانێکی هەمەچەشنە بوون، هەر دۆستۆیڤیسکیش نەبوو وتاری خوێندەوە، بەڵکح کۆمەڵێک نووسەر و ڕەخنەگری گەورش وتاریان پێشکەش کرد، بەڵام تەنیا وتارەکەی دۆستۆیڤیسکی ئەو کاریگەرییە گەورەیەی جێهێشت،
هێنری ترۆیان کە بۆ خۆی کتێبێکی گەورەی لەسەر دۆستۆیڤیسکی هەیە و یەکێک بووە لە ئامادەبوانی ئەو ڕێزلێنانی پوشکین و گوێبیستی وتەکەی دۆستۆیڤیسکی بووە، دەیگێڕێتەوە کە دۆستۆیڤیسکی لەنێو بێدەنگیی ئامادەبواندا دەست دەکات بە پێشکەشکردنی وتەکەی: سەرەتا بە دەنگێکی نزم و هیراو دەست پێ دەکات و بەرە بەرە دەنگی بەرز دەبێتەوە و باڵ بەسەر هەموو هۆڵەکەدا دەکێشێت، ئەم پیاوە نەخۆشە، ئەم پیاوە پیر و ژاکاوە، ئەو هێز و تاقەتەی لە کوێ بوو کە لە پشت تریبۆنەکەوە، بەو دەنگە دلێرەوە هاوار بکات.
لەو ئاهەنگەدا و لە بەردەم وتە مێژووییەکەی دۆستۆیڤیسکیدا، ئامادەبوان بە خۆشییەکی دەروونی ئەوتۆوە، وەک ئەوەی گوێ لە گوتاری خوتبەخوێنێکی ئایینی بگرن، بەو ئاوایە گوێیان دەگرت و سەریان دادەنەواند، لەگەڵ هەڵچوون و دەنگبەرزکردنەوەی دۆستۆیڤیسکیدا، بە جۆرێک ئامادەبوان دەخروۆشێن و هەڵدەستنە سەرپێ و دەست دەکەن بە هاوار، ستایشی ئامادەبوان دەگات بە شوێنێک کە لەنێو هۆڵەکەوە بە دەنگی بەرز وەک پێغەمبەرێک بانگی بکەن، هاوکات هەندێک لەوانەی پێشتر دوژمنایەتیی یەکدییان دەکرد، لە ژێر کاریگەریی وتەکەیدا، باوەش دەکەن بە یەکتردا و بەڵێن بە یەکدی دەدەن کە چیدی ڕقیان لە یەکدی نەبێتەوە، دۆسستۆیڤیسکی کە هەڵچوون و ماندوێتی پرزەیان لێ بڕیبوو، فرمێسک و بزەی تێکەڵاو ببوو، تەوقەی لەگەڵ ئەو کەسانەدا دەکرد کە دەورەیان دابوو، لاقی دەلەرزین و بە ئەستەم خۆی بە پێوە ڕادەگرت، کاریگەرییە وتە مێژووییەکەی دۆستۆیڤیسکی دەگات سەر یەکێک لەوانەی کە بڕیارە دوای دۆستۆیڤیسکی وتار پێشکەش بکات، ئەو کەسەش (ئەکساکۆڤ)ە، بەڵام کاتێک دەچێتە سەر شانۆ و بەردەم مایکەکە، ڕاتیدەگەیەنێت کە ئەو وتارەکەی خۆی ناخوێنێتەوە و دەڵێت: دوای وتارەکەی دۆستۆیڤیسکی، ئیدی من هیچم نییە بیڵێم.
ڤلادمێر لە ڕاڤەکردنی وتارەکەی دۆستۆیڤیسکیدا پێی وایە کە ڕەنگە ئەوە پێویست بێت کە ڕەوتی گشتیی وتەکەی دۆستۆیڤیسکی سەبارەت بە پوشکین، لەگەڵ گشت ئەوەدا بەراورد بکرێت، کە ئەو کاتە لە فەزای کولتووریی جئهاندا دەگوزەرا: فەلسەفەی کلاسیکی ئەڵمانی لە دەمی هێگڵەوە ئەوەی ڕادەگەیاند کە پرۆسەی دابڕانی کەسایەتیی تاک، لە چوارچێوە گشتییەکە بەڕێوەیە و ئەوەشی وەک فاکتەرێکی چاوەڕوانکراو و سوننەتیی پرۆسە مێژووییەکە سەیر دەکرد.
گوگەلی ڕووسی سەبارەت بە پوشکین گوتویەتی: پوشکین دیاردەیەکی تەواو بەجیاهەڵکەوتەیە و دەشێ تاکە دیاردەی ڕۆحیی ڕووسیانەمان بێت، بەڵام دۆستۆیڤیسکی لە لای خۆیەوە ئەمەشی بۆ زیاد کردووە: دیاردەیەکی پێشبینیکارانەی پێغەمبەرئاسایانەشە، بەڵێ بۆ گشت ئێمەی ڕووس شتیکی پێشبینیکارانە لە سەرهەڵدانی ئەو دیاردەیەدا خۆی حەشار داوە، پوشین ڕێک لە سەرەتای ساتەوەختی هۆشمەندیی ڕاستەقینەمان لە ئاست خۆماندا پەیدا بوو، لەو کاتەدا کە ئەو هۆشمەندییە بە ئاستەم دەستی پێ کردبوو، ئەو لە ناو کۆمەڵگاکەماندا سەری هەڵدا.
بە بۆچوونی نووسەر و وەرگێڕی ئەم کتێبە، گرنگیی ئەو وتەیەی دۆستۆییسکی هەر لەو کاریگەرییە گەورەیەدا نییە کە لە کاتی خوێندنەوەیدا، لە لایبئامدەبوانی گردبوونەوەکە دروستی کردبوو: بەڵکو لەبەر ئەوەش کە ئەو وتەیە دەروازەیەکی گەورە بە ڕووماندا دەکاتەوە بۆ تێگەیشتن، نەک هەر لە داهێنان و بیری پوشین، بەڵکو بۆ تێگەیشتن لە دیدی خودی دۆستۆیڤیسکیش، سەبارەت بە یەکێک لە گرنگترین پرۆسەکانی ئەدەب لە هەموو سەردەمە جیاوازەکاندا، پردی ئەوەی ئایا شاعیر، یان ئەدەیب بە گشتی، چۆن و بۆ کێ دەنووسێت؟ ئیلهام لە چییەوە وەررێت؟ بانگەشەی کامە ئایدیاڵ و کام بەهایانە بکات؟ بۆچی هەندێک بەرهەمی ئەدەبی نەمرن و هەندێکی دیکەیان بە مردوویی لەدایک دەبن؟ بێگومان خوێنەر تێبینی ئەوە دەکات کە دۆستۆیڤیسکی لە تێگەیشتنیدا بۆ پێگەی پوشکین و ئەو پەیامەی لە داهێنانی ئەودا دەیبینێت، جەختێکی زۆر دەخاتە سەر بیرۆکەی (لێبوردەیی مەسیحیانە) وەک پەیامێک بۆ گەیشتن بەو برایەتییە سەرانسەری و جیهانگیرەی بە ئەرکی نەوەکانی ڕووسیای دەزانێت، تا تەبایی و هارمۆنیای نێوان گەلان وتیرە و هۆزەکان بەرقەرار بێت، ئەگەرچی ڕاستییەکەی خودی پوشکین، ئیماندارێکی هێندەش تۆکمە نەبووە.
لە ڕاستیدا ئەم کتێبە تا ئاستێکی زۆر گرنگە بخوێنرێتەوە، چونکە وەک پێشتر و لەم کورتە ناساندنەدا باسمان کرد، ئەم وتارە مێژووییەی دۆستۆیڤیسکی، تەنیا وتارێک نییە بۆ بۆنەیەکی دیاریکراو نووسرا بێت و لە قۆناغێکی مێژوویی دیاریکراودا پێشکەش کرا بێت، بەڵکو ئەم وتارە، دونیابینی و تێڕوانینی یەکێک لە گەورە نووسەرانی دونیایە کە ئێمە پێشتر بە هۆی ڕۆمانە مەزنەکان وەک (تاوان و سزا، برایانی کارامازۆف، یادەوەری خانەی مردوان، قومارچی و) چەندین ڕۆمانی دیکەوە ناسیومانە، بەڵام لەم وتارەدا کە بۆ پوشکین نووسراوە، خوێنەر بەر دۆستۆیڤیسکییەکی فرەڕەهەند تر و قووڵتر و ڕووناکبیر و زمانزان و شیعرناسێکی ئەوتۆ دەکەوین، کە بێگومانم بە جۆرێک لە جۆرەکان کاریگەریی دەبێت لەسەر ئاستی تێگەیشتن و دونیابینی و دیدی تاک بە تاکمان، هەم بۆ شاعیرێکی مەزنی وەک پوشکین کە داهێنەناکانی ئەو زەمەنیان بڕیوە و تا داهاتوویەکی دوورتریش بە بەهای جوانی و داهێنانی خۆیانەوە دەڕۆن و دەمێننەوە، هەم بۆ خودی شیعر وەک ژانرێک و پرۆسەیەکی ئەدەبی، کە زۆرترین مشتومڕی لەسەر دەکرێت، ئومێدەوارم خوێنەری وریا و بە تایبەت نووسەرانی کورد خوێنەری ئەم کتێبە بن و هەم چێژ، هەم سوودی لێ ببینن، دەبێ ئەوە ڕاستییەش بڵێین کە وەرگێڕ بە شێوەیەکی زۆر جوان و زمانێکی سادەی بێ گرێ و گۆڵ وتارەکە و شیکارییەکی وەرگێراوە، ئەمەش هاندەرێکی باش دەبێت بۆ خوێنەر تا قووڵتر و باشتر لە وتارەک تێبگات.

ناردن: