ئایا گه‌لانێك هه‌ن سه‌ركه‌وتووبن و گه‌لانێكی دیكه‌ سه‌رنه‌كه‌وتوو؟

نووسینی: مه‌مدوح ئه‌لمهینی

و له‌ عه‌ره‌بییه‌وه‌: باوكی ڕه‌هه‌ند

بۆچی كۆرییه‌كانی باشور، پێش نێجیرییه‌كان كه‌وتوون؟ له‌به‌رچی یابان وا ده‌رده‌كه‌وێت، له‌ به‌شێكی زۆری وڵاتانی عه‌ره‌بی، پێشكه‌وتوتره‌ و گه‌شه‌ی زیاتری كردووه‌‌؟ بۆچی هه‌ندێك میلله‌ت خاوه‌نی كۆمه‌ڵێ كارامه‌یی دیار و به‌رچاوه‌ و وایلێده‌كات له‌ میلله‌تانی دیكه‌ سه‌ركه‌وتوتر بێت؟

پێده‌چێت وه‌ڵامدانه‌وه‌ی پرسیاری له‌م جۆره‌، وه‌ڵامدانه‌وه‌یه‌كی ئاڵۆز و تێكئاڵاو بێت و له‌ ناوه‌وه‌ی خۆیدا، هه‌ڵگری زۆرێك له‌ شیكردنه‌وه‌‌ و بیروڕای  نادڵنیا بێت. ده‌كرێت بۆ وه‌ڵامی ئه‌و پرسیارانه‌، له‌ كتێبی “ڕۆشنبیریی و به‌هاكانی پێشكه‌وتن/ الثقافات وقیم التقدم”، ژماره‌یه‌كی جۆراوجۆر له‌ شیكردنه‌وه‌ و هۆكار بدۆزینه‌وه‌، كه‌ له‌لایه‌ن نوخبه‌ی هه‌ره‌ دیار و عه‌قڵه‌ پرشنگداره‌كانی جیهانه‌وه‌، نووسراوه‌. له‌وانه‌ بۆ نمونه‌ بیرمه‌ندی به‌ناوبانگی ئه‌مریكی ساموێل هه‌نتینگتۆن، لۆرانس هایرزۆن، دێڤید لاندیس و ئه‌وانی دیكه‌.

ئه‌م گفتوگۆ و مشتومڕه‌ زیندووانه‌ی نێو كتێبه‌كه‌، به‌رهه‌می سیمینارێك بوو كه‌ زانكۆی هارفارد ئه‌نجامیدا. سیمیناره‌كه‌ وه‌ك بوژانه‌وه‌یه‌كی فیكری وابوو، ده‌رباره‌ی گرنگی ڕۆشنبیریی له‌ ڕوودانی گۆڕانكاری و پێشكه‌وتن له‌ كۆمه‌ڵگاكاندا. ئه‌م‌ ته‌وه‌ره سه‌ره‌كییه‌ی كتێبه‌كه‌، لیشاوێك له‌ فیكر جدیی و شیكردنه‌وه‌ له‌خۆده‌گرێت، هه‌ندێكیان لایه‌نگر و هه‌ندێكی دیكه‌یان دژایه‌تی ده‌كه‌ن. كتێبه‌كه‌ له‌ كۆتاییدا، ده‌رفه‌ت بۆ خوێنه‌ر جێده‌هێڵت، تاكو بڕیاری خۆی بدات، یان ته‌نانه‌ت وا له‌ خوێنه‌ر ده‌كات گومانی هه‌بێت و دۆشدامێنێت. چونكه‌ جۆری وتاره‌كان و شیكردنه‌وه‌كان، چ ئه‌وانه‌ی لایه‌نگر و چ ئه‌وانه‌ی دژایه‌تی ده‌كه‌ن، هێند قووڵ و مه‌عقولن و پشت ئه‌ستوورن به‌ كۆمه‌ڵێ پاساوی زۆر توندوتۆڵ. به‌ڵام ئه‌مه‌ شتێكی زۆر نایابه‌، چونكه‌ پێویست ناكات به‌ته‌واوی هه‌ڵوێستێكی ڕوون و ئاشكرا بخرێته‌ به‌رده‌ست. ئه‌م تێزانه‌ ئه‌و تایبه‌تمه‌ندییه‌ به‌ عه‌قڵ ده‌به‌خشن كه‌ به‌ دیدێكی ئاڵۆزه‌وه‌ سه‌یری ئه‌و جیهانه‌ بكات كه‌ تێیدا ده‌ژین.

له‌ ناوه‌ڕاستی سه‌ده‌ی ڕابردوه‌وه‌، گفتوگۆ و قسه‌وباس كردن ده‌رباره‌ی هۆكاره‌ ڕۆشنبیرییه‌كان و ڕۆڵی سه‌ره‌كییان له‌ شیكردنه‌وه‌ی دواكه‌وتنی شارستانییه‌ت، مه‌سه‌له‌یه‌كی باو بووه‌. به‌ڵام زۆر به‌خێرایی پاشه‌كشه‌ی كرد و ئه‌و تیڕوانین و تیۆرانه‌ جێگای گرته‌وه‌ كه‌ بۆ شیكردنه‌وه‌ی هۆكاری گه‌شه‌كردن و دواكه‌وتن، باس له‌ فاكته‌ری ئابوری و سیاسی ده‌كه‌ن. وه‌لێ ئه‌وه‌ی یه‌كه‌میان، جارێكی دی و سه‌رله‌نوێ گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ و هاتووه‌ته‌وه‌ مه‌یدانه‌كه‌. ئه‌مه‌ زۆر له‌وه‌ ده‌چێت كه‌ له‌ جیهانی عه‌ره‌بیشدا ڕوویداوه‌. له‌ جیهانی عه‌ره‌بیدا بۆ چه‌ندین ساڵ، هۆكاره‌ ڕۆشنبیرییه‌كان پشتگوێ خرابوون، به‌و سیفه‌ته‌ی فاكته‌رێك بیت‌ بۆ دواكه‌وتن. كه‌چی له‌ ئێستادا و له‌گه‌ڵ هاتنی شه‌پۆلی ده‌مارگیریی و تیرۆر و زاڵبوونی هه‌ست و سۆزێكی تاریك به‌ زوڵم و چه‌وساندنه‌وه‌، هۆكاره‌ ڕۆشنبیرییه‌كان كه‌وتوونه‌ته‌وه‌ به‌رباسوخواس و قسه‌ له‌سه‌ركردن.

بیرمه‌ندی دیار هه‌نتینگتۆن، یه‌كێكه‌ له‌و بیرمه‌ندانه‌ی لایه‌نگر و پاڵپشتی ئه‌و فیكره‌یه‌ ده‌كات كه‌ پێیوایه‌ به‌ها ڕۆشنبیرییه‌كان، ڕۆڵێكی گه‌وره‌ له‌ ڕێنیسانس یان دواكه‌وتنی گه‌لاندا ده‌گێڕن. ئه‌و ئه‌م فاكته‌ره‌ به‌شێوه‌یه‌كی سه‌ره‌كی، ده‌خاته‌ پێش فاكته‌ری سیاسی وئابوری و قسه‌ له‌سه‌ر ئه‌و بیركردنه‌وه‌یه‌ ده‌كات كه‌ ده‌ڵێت: بۆچی هه‌ندێك میلله‌ت پێشده‌كه‌وێت و هه‌ندێكی دیكه‌ دواده‌كه‌وێت، ئه‌گه‌رچی هه‌ردووكیان به‌ هه‌مان بارودۆخدا تێپه‌ڕیون؟ هه‌نتینگتۆن وایده‌بینێت به‌هاكانی وه‌ك دیسپلین/ زه‌بتوڕه‌بت و جدییه‌ت و پابه‌ندبوون به‌ كات و خوێندن، هه‌ر هه‌مویان هۆكاری ڕۆشنبیرین و ڕۆڵێكی گرنیگیان هه‌یه‌ له‌ به‌دیهێنانی بوژانه‌وه‌ و ڕێنیسانسی شارستانییه‌ت. ئه‌و گومانێكی زۆری هه‌یه‌ له‌وه‌ی، سیاسه‌ت و ئابوری سه‌ركه‌وتوو، توانای ئه‌وه‌یان هه‌بێت هه‌نگاوێكی شارستانیانه‌ی له‌م جۆره‌ به‌دیبێنن، ئه‌گه‌رچی نمونه‌ی وه‌ك سه‌نگاپوره‌ش هه‌یه‌ كه‌ تێیدا ئاستی گه‌نده‌ڵی كه‌مه‌، هۆكاری كه‌می گه‌نده‌ڵی له‌و وڵاته‌دا، بۆ هۆكاری ڕۆشنبیریی ناگه‌ڕێته‌وه‌. به‌ڵكو بۆ ئه‌و یاسا تووندانه‌‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ كه‌ سه‌ركرده‌ی به‌ناوبانگ لی كوان یو دایڕێژا. هه‌نتینگتۆن گومانه‌ گه‌وره‌كانی، ده‌رباره‌ی توانای ئابوری یان سیاسه‌ت بۆ به‌دیهێنانی گه‌شه‌یه‌كی ڕۆشنبیریی جۆریی و ڕه‌گداكوتا و جێگیر كه‌ بتوانێت گه‌لانێك به‌رهه‌مبێنێت، له‌ توانایاندا هه‌بێت پارێزگاری له‌ به‌هاكانی دادپه‌روه‌یی و ده‌ستپاكی بكه‌ن، زیاتر ڕوونده‌كاته‌وه‌ و ده‌ڵێت: “كێشه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ سه‌نگاپوره‌ كه‌ گه‌نده‌ڵی تێیدا له‌ ئاستێكی زۆر نزمدایه‌، چۆن ده‌توانێت وه‌ك خۆی بمێنێته‌وه‌؟ ئایا سیاسه‌ت ده‌توانێت كۆمه‌ڵگایه‌ك له‌ خودی خۆی بۆ هه‌تا هه‌تایه‌ ڕزگار بكات؟”.

ئه‌م جۆره‌ پرسیارانه‌ كه‌ به‌ ڕاشكاوی باس له‌ ڕۆشنبیریی كۆمه‌ڵگاكان ده‌كات، به‌شێوه‌یه‌كی هه‌ستیارانه‌ قسه‌ی له‌باره‌وه‌ ده‌كرێت، چونكه‌ ڕه‌نگه‌ وا بكه‌وێته‌وه‌ و وا لێیتێبگه‌ن كه‌ تۆ قسه‌ له‌ نه‌ژادێكی تایبه‌ت ده‌كه‌یت، نه‌ك ئه‌وه‌ی قسه‌ له‌ ڕۆشنبیرییه‌كی تایبه‌ت ده‌كه‌یت. له‌م باره‌یه‌وه‌ دێڤید لاندیس، سه‌باره‌ت به‌ هۆكاری ‌بوونی ئه‌و هه‌ستیارییه‌/ الحساسیة ده‌ڵێت: “ڕه‌خنه‌گرتن له‌ ڕۆشنبیریی، به‌ركه‌وته‌ی له‌گه‌ڵ من/ الانا هه‌یه‌ و شوناس و هه‌ڵسه‌نگاندنی خودی بریندار ده‌كات، ڕه‌خنه‌گرتنه‌كه‌ چه‌ند عاقڵانه‌ و ناڕاسته‌وخۆش بێت، وه‌لێ بۆنی لوتبه‌رزی و خۆهه‌ڵكێشانی لێدێت”. به‌ڵام مه‌سه‌له‌كه‌ هه‌رچۆنێك بێت، پێویسته‌ ئه‌م پرسیاره‌ جه‌وهه‌رییانه‌ بۆ گفتوگۆ و قسه‌ له‌سه‌ركردن بخرێنه‌ڕوو. دروست وه‌ك ئه‌وه‌ی لاندیس له‌ توێژینه‌وه‌یه‌كیدا به‌ ناونیشانی “به‌ ته‌نها ڕۆشنبیریی، تا ڕاده‌یه‌كی زۆر هۆكاری هه‌مو ئه‌و جیاوازییانه‌یه‌” قسه‌ی له‌سه‌ر ده‌كات. ئه‌و له‌و تویژینه‌وه‌یه‌یدا باس له‌ خاڵێكی گرنگ ده‌كات كه‌ مشتومڕی زۆری له‌سه‌ره‌، ئه‌ویش بریتییه‌ له‌ رۆڵی وڵاتانی خۆرئاوا، له‌ شكستپێهێنانی وڵاتانی هه‌ژار. له‌ تیۆره‌ی پاشكۆیه‌تییه‌وه‌/ التبعیة بۆ تیۆره‌ی ئیمپریالیزمی نوێ و له‌وێوه‌ بۆ كۆمپانیا زه‌به‌لاحه‌كان، ئه‌مه‌ ئه‌و بیروڕایه‌ بوو كه‌ ڕه‌واجی پێده‌درا. وه‌لێ لاندیس ده‌ڵێت ئه‌وه‌ ته‌نها پاساوێك و كۆمه‌ڵێك وه‌همه‌. هۆكاری دواكه‌وتنی وڵاتانی ئه‌مریكای لاتین، ڕۆشنبیرییه‌ نه‌ك فاكته‌ری ده‌ره‌كی. لاندیس ئه‌و شێوازه‌ ڕۆشنبیرییه‌ باوه‌ی ئه‌مریكای لاتین، به‌ به‌رپرسیاری ئه‌و شكسته‌ داده‌نێت، چونكه‌ ئه‌و ڕۆشنبیرییه‌ باوه‌، خه‌تاكه‌ ده‌خاته‌ سه‌ر تیۆره‌ی پلانگێڕی و لۆمه‌كردنی باكوری ده‌وڵه‌مه‌ند و چاوچنۆك و فێرنه‌بوون له‌ به‌هاكانی خۆرئاواوه‌. له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌مه‌دا، نمونه‌ی یابان ده‌هێنێته‌وه‌ كه‌ له‌ سه‌رده‌می حوكمڕانی ئه‌لمیجی (ماوه‌ی مێجی یان قۆناغی مێجی كه‌ به‌ واتای حكومه‌تێكی ڕۆشنگه‌ر دێت، یه‌كه‌م قۆناغه‌ له‌ مێژووی نوێی یابان و ده‌كه‌وێته‌ نێوان ساڵانی 1868-1912، قۆناغه‌كه‌ ئاماژه‌یه‌ بۆ ئه‌و حكومه‌ته‌ نوێیه‌ی له‌ 8 ئۆكتۆبه‌ری ساڵی 1868، به‌ فه‌رمی كاروباری وڵاتی گرته‌ ده‌ست. هه‌روه‌ها ئه‌م ناوه‌ مێجی، نازناوی فه‌رمی ئیمپراتۆر مۆتسۆ هیتۆ بوو كه‌ به‌ مێجی تینۆ ناسراوه‌-و،ك)، وازی له‌ بیرۆكه‌ی پاشكۆیه‌تی هێنا و ده‌ستیكرد به‌ پرۆسه‌یه‌كی گه‌وره‌ی گۆڕانكاریی ڕۆشنبیریی، هه‌مو ئه‌وه‌شی له‌ میانه‌ی خستنه‌ڕووی ئه‌م پرسیاره‌وه‌ بوو”چیمان به‌سه‌رهات؟” نه‌ك پرسیاری “كێ ئه‌وه‌ی به‌سه‌ردا هێناین؟”، پرسیاری دووه‌میان گه‌لان دووچاری نه‌خۆشی (پارانۆیا paranoia  ) و گرێی چه‌وساندنه‌وه‌ ده‌كات. هۆكاری باڵاده‌ستی و سه‌ركه‌وتنی یابان، ئه‌وه‌یه‌ ئه‌و به‌ها ڕۆشنبیرییانه‌ی گۆڕی كه‌ دوای ده‌خستن. ئا له‌به‌ر ئه‌م هۆكاره‌یه‌ هه‌ستایه‌وه‌ و پێشكه‌وت، ئه‌مه‌یه‌ وڵاتانی ئه‌مریكای لاتین پێیهه‌ڵنه‌ستان و ئه‌نجامیان نه‌داوه‌.

خستنه‌ڕووی پرسیارگه‌لێكی په‌یوه‌ست به‌ ڕۆشنبیریی، ته‌نها ئه‌و جیاوازییانه‌ ئاشكرا ناكات كه‌ له‌ نێوان گه‌لانی جیاوز و ئاینی له‌یه‌كتر دوور و نه‌ریته‌ تایبه‌ته‌كاندا هه‌یه‌. بگره‌ ئه‌و جیاوازیانه‌ش ده‌رده‌خات كه‌ له‌ نێوان یه‌ك ئاین و یه‌ك گه‌لدا هه‌یه‌. بۆچی پێشتر پرۆتستانته‌كان له‌ كاسۆلیكه‌كان ده‌ستپاكتر و سه‌ركه‌وتوتر بوون؟ ئه‌وه‌ شیكردنه‌وه‌ی ڕۆشنبیرییه‌ وه‌ڵامێكی تێرو ته‌سه‌لمان بۆ ئه‌و پرسیاره‌ ده‌خاته‌ به‌رده‌ست كه‌ به‌م شێوه‌یه‌یه‌: پرۆتستانت به‌ تایبه‌ت له‌ لقه‌ كاڵفینییه‌كه‌یدا، به‌هۆی پشتبه‌ستنیان به‌خۆیان، خوێنده‌وارتر بوون. به‌ پێچه‌وانه‌ی كاسۆلیكه‌كان كه‌ پشتیان به‌ كاهینه‌كان ده‌به‌ست ده‌قه‌ پیرۆزه‌كانیان فێربكه‌ن. جگه‌ له‌وه‌ پرۆتستانته‌كان گرنگی و بایه‌خیان به‌ فاكته‌ری كات/ زه‌مه‌ن ده‌دا. ئه‌م گرنیگیدانه‌ به‌ كات، گرنگی به‌خشییه‌ بیرۆكه‌ی ته‌واوكردن و كات و دیسپلین. هه‌روه‌ها ده‌وڵه‌مه‌ندی و سه‌ركه‌وتن، به‌ڵگه‌یه‌ك بوون بۆ به‌ده‌ستهێنانی ڕه‌زامه‌ندی یه‌زدان، نه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ ڕێگه‌ی ئێش و ئازار و ترس له‌ مردن، ڕه‌زامه‌ندی یه‌زدان به‌ده‌ست بێنیت، وه‌ك ئه‌وه‌ی لای كاسۆلیكه‌كان هه‌بوو.

ئه‌م كتێبه‌ كه‌ جێگای مشتومڕه‌، باس له‌و هۆكاره‌ ڕۆشنبیرییانه‌ ده‌كات كه‌ بۆ نمونه‌، وا ده‌كات گه‌نده‌ڵی له‌ ئایسا بڵاوببێته‌وه‌ نه‌ك له‌ ئه‌وروپا. یه‌كێك له‌ شیكردنه‌وه‌كان، هۆكاره‌كه‌ی ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ  په‌یوه‌ستبوونی خێزانی و ڕێزگرتنی باوك به‌ شێوازێكی كۆیلانه‌، وایكردووه‌ ئاسیاییه‌كان یاسا شكێنی بكه‌ن و سه‌رقاڵی خزمخزمێنه‌ بن. به‌م شێوه‌یه‌ په‌یوه‌ستبوونی خێزانی، به‌هێزتر ده‌بێت له‌ داپه‌روه‌ری و پابه‌ندبوون به‌ یاساكانه‌وه‌. ده‌كرێت ئه‌مه‌ له‌ ڕۆشنبیریی عه‌ره‌بیشدا ببینین كه‌ تێیدا واسته‌ و مه‌حسوبییه‌ت و خزمخزمێنه‌، كۆمه‌ڵگاكانمانی هه‌ڵته‌كاندووه‌ و گه‌نده‌ڵی بڵاوكردووه‌ته‌وه‌ و پله‌ و پۆست به‌ خه‌ڵكانێكی نا كارامه‌ ده‌به‌خشێت كه‌ هه‌رگیز شایه‌نی ئه‌و پله‌ و پۆسته‌ نین. ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌ش دواكه‌وتنی لێ به‌رهه‌مدێت. كۆی هه‌مو ئه‌وانه‌ش، له‌سه‌ر بنه‌مای په‌یوه‌ستبوونی خێزانی یان په‌یوه‌ندی هاوڕێیه‌تی به‌نده‌.‌

نووسه‌ر جێفری ساكس، گه‌وره‌ترین لایه‌نگره‌ بۆ گرتنه‌به‌ری یاساكانی بازاڕی ئازاد و كرانه‌وه‌ی ئابوری كه‌ بانكی نێوده‌وڵه‌تی پاڵپشتی ده‌كات، ئه‌زمونێكی زۆری هه‌یه‌ له‌ چاودێریكردنی دواكه‌وتن و پێشكه‌وتنی گه‌لان دا. له‌ توێژینه‌وه‌كه‌یدا، باس له‌ لایه‌نی جوگرافی و كه‌ش و هه‌وا ده‌كات، به‌و سیفه‌ته‌ی هۆكارێكن له‌ دواكه‌وتنی هه‌ندێك له‌ وڵاتانی ئه‌فریقا، له‌م باره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێت هۆكاری دواكه‌وتنی ئه‌و وڵاتانه‌، بریتییه‌ له‌ به‌خشینه‌ زۆر كه‌مه‌كانی سروشت و كه‌ش و هه‌وا گه‌رمه‌كه‌ی كه‌ به‌شداره‌ له‌ بڵاوبووه‌وه‌ی نه‌خۆشی و په‌تاكان. هه‌رچی دانێل ئیتۆجا مانجوێل-ی نووسه‌ره‌، له‌ وتارێكی ڕاشكاودا، زۆر به‌ ڕوونی ڕه‌خنه‌ی له‌و به‌ها كۆمه‌ڵایه‌تیانه‌ گرتووه‌ كه‌ ئه‌فریقییه‌ك بڕوای پێیه‌تی و هۆكاره‌ بۆ دواكه‌وتنه‌كه‌ی. وه‌ك به‌های ئیمان به‌ خورافه‌ت، به‌رته‌سككردنه‌وه‌ی عه‌قڵ، نه‌بوونی جدییه‌ت، شێوازێكی خراپی ئابوری، ته‌نانه‌ت به‌فیڕۆدانی كات-یش. بیرۆكه‌ی سه‌ره‌كی ئه‌م نووسه‌ره‌ ئه‌مه‌یه‌: گه‌لێك نییه‌ سه‌ركه‌وتوو و گه‌لێكی دیكه‌ سه‌رنه‌كه‌وتوو، ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ ئه‌وه‌یه‌ ڕۆشنبیرییه‌ك هه‌یه‌ هانی سه‌ركه‌وتن ده‌دات و ڕۆشنبیرییه‌كی دیكه‌ هه‌یه‌ هانی دواكه‌وتن و پاشه‌كشه‌كردن ده‌دات.

ئه‌م شیكاریی و لێكدانه‌وه‌ ڕۆشنبیرییانه‌، ئه‌مانیش له‌لایه‌ن كۆمه‌ڵێكی به‌رفراوان‌ له‌ بیرمه‌ندانه‌وه‌، ڕوبه‌ڕووی ڕه‌خنه‌ی گه‌وره‌ بوونه‌ته‌وه‌. به‌تایبه‌ت له‌لایه‌ن ئابوریناسان و بیرمه‌ندانی كۆمه‌ڵناسییه‌وه‌. ئابوریناس بڕوای به‌وه‌یه‌ هۆكاری دواكه‌وتن و پاشه‌كشه‌كردن، ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ نه‌بوونی یاسای ئابوری مۆدرێن و پێشكه‌وتوو. هه‌رچی بیرمه‌ندی كۆمه‌ڵناسه‌، به‌شێوه‌یه‌كی ڕێژه‌یی پابه‌ندی بیرۆكه‌ی ڕۆشنبیرییه‌ و حه‌زی له‌و قسانه‌ نییه‌ كه‌ باس له‌ پێشكه‌وتنی ڕۆشنبیرییه‌ك و دواكه‌وتنی ڕۆشنبیرییه‌كی دیكه‌ ده‌كات. هه‌روه‌ها ڕه‌تیده‌كاته‌وه‌ هه‌ڵسه‌نگاندنی دواكه‌وتنی ڕۆشنبیرییه‌ك، به‌ به‌راورد كردن و له‌سه‌ر بنه‌مای ڕۆشنبیرییه‌كی دیكه‌ بێت.

ئه‌م كتێبه‌ له‌ گێژه‌نێكی فیكری خۆش ده‌چێت، بڕێكی گه‌وره‌ له‌ زانیاری و شیكردنه‌وه‌ و خوێندنه‌وه‌ی نایاب و كراوه‌، ده‌خاته‌ به‌رده‌ست خوێنه‌ر. له‌وانه‌یه‌ خوێنه‌ر له‌ كۆتایدا، وه‌ڵامێكی یه‌كلاییكه‌ره‌وه‌ی ده‌ست نه‌كه‌وێت، به‌ڵام به‌و په‌ڕی دڵنیاییه‌وه‌، هه‌ست ده‌كات كه‌سێك مۆمێكی له‌ عه‌قلیدا داگیرساندووه‌.

سه‌رچوه‌

الشرق الاوسط، پێنج شه‌ممه‌، 12 ئاب، 2021.

ناردن: