شیعر؛ ژانێکی سەرسوڕهێنەری سەرمەدی

ڕەنگە لە دنیای ئەدەبی ئێمەدا هیچ ژانرێک هێندەی شیعر، قسەوباسی لەسەر نەکرابێت، بەشێکی ئەم حاڵەتە پەیوەندیی بەوەوە هەیە کە شیعر ڕووبەرێکی فراوان لە ئەدەب و ڕۆشنبیریمانی داگیرکردووە و ڕۆژگارێک تاکە سەرچاوەی هۆشیاریی چینایەتی و سیاسی و نەتەوەییمان بووە، لە ئێستایەکدا کە وەک دگوترێت شاعیران زۆر بوون و ڕۆژانە بەر دەیان تێکست و نامیلکە و ناوی تازە دەکەوین، هیچ شتێک لەوە باشتر نییە کتێبگەلێک لەبەردەستدا بن تاوەک ئاسۆی ڕۆشنبیریی شیعریمان فراوان بکەن و بە قووڵی بمانبەنە نێو سیحر و نهێنی پانتاییە نهێنی و ئاشکراکانی ئەو دنیایە.

کتێبی (شیعر ژانێکی سەسوڕهێنەری سەرمەدی) یەکێکی ترە لە کتێبە چاپکراوە تازەکانی دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم و لە زنجیرەی دۆسییەکانی سەردەمە، ئەم کتێبە ڕەنگە یەکێک بێت لەو کتێبانەی کە یارمەتیمان دەدات بە شێوەیەکی نوێتر لە شیعر و ڕەگەزە شیعرییەکان تێبگەین، چونکە وتار و دنیابینی و سەرنج و دیداری کۆمەڵێک نووسەری داهێنەر و ئاست بەرز و ڕۆشنبیری لەخۆ گرتووە، کە هەر یەکەیان خاوەنی پێگەی تایبەت بەخۆیەتی، نەک تەنها لە بواری شیعر و ڕاڤەی شیعریدا، بەڵکو لە کایەی ڕووناکبیری و مەعریفی و ئەدەبیشدا، ناوی دیار و ڕۆشنبیری گەورەی خاوەن شوناس و بیرکردنەوەی تایبەت بە خۆیانن.

بابەتەکانی نوێو دووتوێی ئەم کتێبە، بریتین لە : (شیعر و لە دایکبوون و مەرگی زمان، قەسیدە و وێنە، پەخشانە شیعر لە گوتاری نازک مەلایکەدا، چەند سەرنجێک سەبارەت بە ئەزموونی شیعریم، دیدارێک لەگەڵ ئەحمەدی شاملودا، چاوپێکەوتن لەگەڵ شاعیری ڕووسی ئەلەکساندەر کوشنەر.)

یەکەمین بابەتی ئەم کتێبە کە (علی محەمەد حق شناس)  بە ناونیشانی (شیعر و لەدایکبوون و مەرگی زمان) و (کاوە کوڵکار) وەریگێڕاوەتە سەر زمانی کردی، باس لە مەرگی زمانەکان دەکات و بە مەرگێکی ڕەمزاوی و لە دایکبوونیشیان بە لەدایکبوونێکی سەرسوڕهێنەر پێناسە دەکات، ئەو پێی وایە زاوزێی زمانەکان بە ئاشکراو بە خێرا و لەناکاو ڕوودەدات، بە چەشنێک هەموان سەریان سوڕدەمێنێ و لە چاوتروکانێکدا زمانێ لەدایک دەبێت و جێگە بە زمانێکی تر لێژ دەکات، زمانێک کە ئێستا جگە لە مردن چارێکی دیکەی نییە.

یەکێکی دیکە لە وتارەکانی نێو ئەم کتێبە، بە ناوی (قەسیدە و وێنە شیعر و وێنە بە درێژایی مێژوو) لە لایەن (د. عەبدولغەفار مەکاوی) نووسراوە و (بەختیار شەعید) وەریگێڕاوەتە سەر زمانی کوردی، ئەم بابەتە هەر لە سەرەتاوە خوێنەر لەبەردەم پرسیارێکدا ڕادەگرێت: ڕۆژێک لە ڕۆژان ئەوەت تاقی کردۆتەوە کە لەبەردەم تابلۆیەک یاخود پەیکەرێک هەست بکەیت کە لەگەل کەسێکی تردا بە زمانی شاعیر دەتدوێنێت و گوێیەکانت نوقمی ئاوازەکان دەبێت؟

نووسەر باس لە چیرۆکی ئەم کاریگەرییەی نێوان هونەر، بەتایبەت هونەری شیعر و هونەری نیگارکێشان دەکات و بە چیرۆکێکی دوورودرێژی دەزانێت، کە مێژووەکەی بۆ سێ هەزار ساڵ دەگەڕێتەوە لە مێژووی ئەدەب و هونەر لە خۆرهەڵات و خۆرئاوادا، ئەمەش بە چیرۆکێکی سەرسوڕهێنەر پێناسە دەکات کە زۆر پرسیار و وەڵام هەڵدەگرێت، ئەم بابەتەش دەگەڕێنێتەوە بۆ سەردەمانی هۆمیرۆس و فیرجیل بۆ کیش و ڕامبۆ و … هتد.

یەکێکی دیکە لە وتارەکانی ناو ئەم کتێبە، بابەتێکی نووسەر و ڕەخنەگر (ئاوات محەمەد)ە لەژێر ناوی (ئاماژەکانی قەسیدەی پەخشان، هوڵدانێک بۆ نوێکردنەوەی شیعر) نووسەر لەم بابەتدا قسە لەسەر بەرهەمهێنانی دەق دەکات و پێێ وایە بەبێ بوونی تیۆرەیەک، دەبێتە هۆی ڕەمەکیەتی بابەتی، یان دەبێتە هۆی تێنەگەیشتن لەوەی چۆن بەرەو ئاڕاستەیەکی تر هەنگاو بنێین، ئاوات لەم وتارەدا دەڵێت: زۆربەی قسەوباسەکانمان لەسەر ئەوەیە، کە ئەدەبی ئێمە گەورەترین پانتایی بە شیعر بەخشیوە، بەڵام ئاستەنگی شیعری ئێمە لەوێدایە هێشتا تیۆرەیەکی نییە، یان بنەماکانی بوونی دیاری نەکراوە، شیعر نەسکێکە لە ناو ژیاندا بە دوای ڕێخستنی خۆیەوەیەتی، لەسەر زیاتر لە ئاستێک خۆی ڕێکسختووە، کاتێک ئاستەنگی یتیۆری بۆ توخمێکی گرنگی ئەدەب لەو ئاستەدا بێت، ئەستەمە بتوانین قسە لەسەر تێکستێک بکەین، کە بۆ خۆی خاوەنی پێناسە و شکڵێکی دیاریکراو نەبێت.

لە بابەتێکی دیکەدا بە ناوی (پەخشانە شیعر لە گوتاری نازک مەلایکە)دا، کە لەلایەن (ڕەشید یەحیاوی) نووسراوە و نووسەر و وەرگێڕ (دلێر میرزا) وەریگێڕاوەتە سەر زمانی کودی، نووسەر باس لە نازک مەلایە دەکات کە شەڕێکی قورسی دژ بە پەخشانەشیعر بەرپا کرد، ئەگەرچی شاعیرێکە لە ڕێبازی نوێکردنەوەی شیعریدا، بەڵام هەڵوێستی ئەوە دەرناخات کە ڕۆژێ لە ڕۆژان بە ڕووی ڕۆشنبیری هاوچەرخدا کرابێتەوە، بەپێی بۆچوونی نووسەری ئەم بابەتە، خیتابی شاعیر لە سنووری پەلامارداندا ناوەستێت، بەڵکو وای لێ دەکات ڕۆڵی خواوەندی بەسەر خوێنەردا بسەپێنێت، کە بەرژەوەندی خۆی باش دەزانێت، ئەویش هەڵوێستی هەڵگەڕانەوە و قەیرانی فیکرییە.

ڕەنگە گرنگترین و سەرنجڕاکێشترین بابەتەکانی ئەم کتێبە، (چەند سەرنجێک سەبارەت بە ئەزموونی شیعرم)ی شاعیر و ڕووناکبیری گەورەی عەرەب (ئەدۆنیس) بێت، کە شوان ئەحمەد کاری وەرگێڕانی بۆ کردووە، ئەدۆنیس لە دەستپێکی وتارەکەیدا دەپرسێت: چۆن چۆنی شاعیرێک، کە سەرقاڵی گەڕان و تپەڕاندن بێت، دەتوانێت لەمەڕ ئەزموونی شیعری خۆیەوە بنووسێت؟ چۆن دەتوانێ لە یەک کاتدا بەم ئەزموونەدا ێپەڕێ و شایەتیش بێت بەسەرییەوە؟ داخۆ بۆی دەلوێت وەسفی کۆچێکی هەمیشەیی لەم جۆرە بکات ڕووەو پانتاییە نادیارەکان؟ یاخود شیاوە شاعیرێک سەبارەت بە ئەزموونی شیعری خۆی بدوێت، بەرلەوەی وەڵامی پرسیارێک بداتەوە کە باش دەزانێت وەڵامی نادرێتەوە، ئەویش ئەوەیە (شیعر چییە؟)

بە بۆچوونی ئەدۆنیس، هیچ بوونێکی نەگۆڕ لەئارادا نییە، کرۆکێکی نەبزۆک و ڕەهامان نییە پێی بڵێن شیعر و پێوانە و ئەرزشی شیعری تەواو ڕەهای لێ دەربێنین و دەشڵێت: وەک چۆن خەسڵەت و ڕێسایەکی نەگۆڕ و ڕەهامان نییە پێناسەی شیعر بکات، بە شێوەیەکی سەراپاگیر و تەواو، لە ڕووی چییەتی فۆڕمەوە.

ئەدۆنیس لەم وتارەیدا کە سەبارەت بە ئەزموونی شیعر نووسینی خۆیەتی، ئاماژە بۆ ئەوە دەکات کە ئەوەی لەمڕۆدا بە شیعری نوێی ناوزەد دەکەین، هەمووی نوێ نییە، چونکە بە بۆچوونی ئەو مەرج نییە فۆرمی نوێ، مانای تازە بگەیەنێ: ڕەنگە فۆرمێکی بە ڕواڵەت نوێ هەبێت، بەڵام هەناسەیەکی کۆنی تێدا بێت، وەک چۆن دەشێت فۆرمێکی کۆ هەبێت، هەناسەیەکی نوێی لەخۆ گرتبێت، چونکە جیاوازی کۆن و نوێ بە تەنها لە فۆرمدا نییە، بەڵکو لە ڕۆح و ئامادەگی شیعریانەی کەسێتی نوێی ڕەسەندایە کە لە ئاستی گوتن و ڕوانیندا ئاشکرا دەبێت.

ئەم نووسینە هەوڵێکە بۆ ناساندنی ئەم کتێبە بە خوێنەر، بێگومان خوێنەر خۆی کاتێ دەست بە خوێندنەوەی بابەتکان دەکات، زیاتر گرنگیی کتێبەکەی بۆ دەردەکەوێت و جگە لە چێژ، سوودێکی زۆریش لە زانیارییەکانی دەبینێت، بەتایبەت بۆ ئەو کەسانەی کە دەستیان بە شیعر نووسین کردووە گرنگییەکی زیاتری هەیە بۆیان.

ڕانانی: بارین عەلی

ناردن: