گەردن نەماوە بۆ بڕین

ڕانانی: فەرهاد مستەفا

گەردن نەماوە بۆ بڕین، كتێبێكی شیعری وەرگێڕدراوە، لەژێر ناونیشانی كتێبەكە بەفۆنتێكی جیاواز و وردتر نووسراوە :

(شیعری ژن و مێردێكی شاعیر

سەنییە ساڵح و محەمەد ماغوت)

عەبدوڵڵا تاهیر بەرزنجی وەرگێڕ و ئامادەكەر و لێكۆڵەرەوەی ئەم كتێبەیە و(دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم) ساڵی(٢٠١٧) چاپ و بڵاوی كردەوە.

مامۆستا عەبدوڵڵا تاهیر بەرزنجی لە وتاری (لەبارەی محەمەد ماغوتەوە) ئەڵێت:

(چەند ساڵێكە بیر لەوە دەكەمەوە كار لە پرۆژەیەكی خۆمدا بكەم، پەیوەندی ڕاستەوخۆی  بەو ژن و مێردە شاعیر و  باوك و كچە ئەدیب و شاعیرانەوە هەیە كە لە بواری ئەدەبدا كار دەكەن. بەباشم زانی بە محەمەد ماغوتی شاعیر و سەنییە ساڵحی هاوسەری دەستپێبكەم ل٩).

ئەو حاڵەتە دەگمەن نییە كە دوو ئەدیب، ئەدەب و شیعر كۆیانبكاتەوە و هاوسەرگیری بكەن، خاڵی گەشی ئەو بەستێنە ئەوەیە لە بواری ئەدەب و شیعردا كاریگەری لەسەر یەكتری دروستنەكەن و شوێنەوار و مۆركی ئەمیان لە ئەویاندا هەست پێ نەكرێت.

بەو مانایەی گەر لەژیانی كۆمەڵایەتی، تەبایی و ئارامی و واوەتر توانەوە لەپێناوی ئەوی دیكە، پایە سەرەكییەكەی ژیان و بارودۆخە كۆمەڵایەتییەكەیان بێ، لێ.. لە دنیای ئەدەب و شیعردا بەدروستی لە فۆرم و جیهانبینی و شێوازدا  بەیەكتری نامۆبن و خاڵی لەیەكچوون كۆیان نەكاتەوە. ئەمە ئەو كاڵایەیە بوو پڕ بەبەری ماغوت و سەنییە ساڵحی هاوسەری دوورابوو.

بەڵام ناو و شۆرەتی ماغوتی مێرد، سەردەكەوێ و دەبێتە سێبەرێكی زەبەللاح كە (سەنییە ساڵح)ی تیا ون ببێ. ماغوت پێی لەمە ناوە (ناوی من وای كردبێت ئەو فەرامۆش بكرێت. ڕەنگە ناوی من ئازاری دابێت، چونكە بەسەر ئامادەبوونیدا زاڵ بوو، سەنییە شاعیرێكی گەورەیە لە وڵاتێكی بچوكدا ل١٤).

ماغوت لە ١٩٣٤ و سەنییە لە ١٩٣٥ لەدایك بوون. سەنییە لە ١٩٨٥ و ماغوت لە ٢٠٠٦ كۆچی دوایی ئەكەن. سەنییە ساڵانێك پێش مردنی تووشی شێرپەنجە دەبێت. دیوانی (نێرینەی گوڵ)ی، سەروەختی نەخۆشكەوتنەكەی نووسییووە.

ئەوانەی ئاشناییان لەگەڵ بەرهەم و كاری مامۆستا عەبدوڵڵا تاهیر بەرزنجی هەبێت، درك بەجیاوازی و شێوازی كاركردنی ئەو دەكەن. بەو مانایەی هەوڵێكی بەرچاو دەدات تا تەماس و بەرییەككەوتنێكی پتەو لەنێوان وەرگر و دەقدا بڕەخسێنێ. لەم كتێبەشدا ئەم تایبەتمەندێتییەی ڕەچاو كردووەتەوە.

لە كتێبی (گەردنێك نەماوە بۆ سەربڕین) جگە لەو وتارەی (لەبارەی محەمەد ماغوتەوە)نووسیوویە، بەشێكی درێژ لەو چاوپێكەوتنەی وەرگێڕاوە كە چەند ساڵێك بەر لە مەرگی ماغوت، (عەبدە وازن)ی شاعیر و ڕۆژنامەنووس لەگەڵیدا سازی كردووە.

لەهەمبەر ئەوەشدا وتارێكی چڕ و دەوڵەمەندی بەناوی (لەبارەی سەنییە ساڵحەوە)نووسیووە، جگە لە (چەند بڕگەیەك لە بۆچوونی خالیدە سەعیدی ڕەخنەگرەوە سەبارەت بە سەنییە ساڵح) چەندین ڕستە و بۆچوون و بڕگەی وتارێكی سەنییە بە ناوی (سپێدەیەك كە پێی ئەڵێن شیعر)ی وەرگێڕاوە. لێكۆڵینەوەیەكی خۆیشی بەناوی (دەركەوتەی كولتوورویستی لە شیعری كوردیدا ــ شیعری مەحمود دەروێش و محەمەد ماغوت بەنموونە)ی نووسییووە و (٢٧) لاپەڕەی كتێبەكەی بەركەوتووە.

سەنییە ساڵح خوشكی خالیدە سەعیدی ڕەخنەگر و هاوسەری( ئەدۆنیس)ە. جووتە ئاوەڵزاوا شاعیرن و شاعیرگەلێكی ناودار و بەناوبانگ (هەرچەندە بەهۆی ئەم پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەوە لەیەكتری نزیك بوونەتەوە، بەڵام وەك پەیوەندی ئەدەبی، پەیوەندییان لە هەڵبەز و دابەزدا بووە ل١١).

لە كتێبی(گەردنێك نەماوە بۆ سەربڕین) ٣٦ دەقی شیعری وەرگێڕدراوی سەنییە ساڵح و ٢٨ دەقی شیعری مەحەمەد ماغوتی تیادا دەبینین.

خالیدە سەعید لەمەڕ شیعرەكانی خوشكەكەی دەڵێت:

“شیعری سەنییە جیاواز بوو لە شیعری كەسی نەئەكرد و خۆی نەدابووە پاڵ هیچ ڕەوتێك، شیعری خەمێكی كێوییانە بوو كە لەجەوهەری مێیینەیی خوڵقێنەرێكی پێكراو هەڵقوڵا بوو، خوڵقێنەرێك كە بەدرێژایی مێژوو چەوساوە و هاڕاو بوول٢٤.

كە نۆبەرەی شیعری (محەمەد ماغوت) دەردەچێت، هەرایەكی گەورەی ئەدەبی دەنێتەوە، نازك مەلائیكەی شاعیر كە بە پێشەنگی شیعری سەربەست لە قەڵەم دەدرا، شیعرەكانی ماغوتی بە پەخشانێكی ڕووت دائەنا، نەك شیعر ل١١. ئەو بۆچوونەی نازك مەلائیكە ڕەنگی دایەوە تا ئەوەی بە شیعری پەخشانی ناوزەدی بكەن. خالیدە سەعید لە سەرەتای شەستەكاندا بوێرانە هەڵەكانی نازكی چاككردەوە و سەلماندی كە شیعری محەمەد ماغوت شیعری سەربەستن ل١٢.

گەر بەخێرایی ڕاگوزەرێك بە شیعرەكانی سەنییە ساڵح بكەین، ئەستەمە بەر لەهەموو شت  ناونیشانی دەقە شیعرییەكان هەڵوێستەمان لا دروست نەكات بەنمونە.. (مرەكەبی لە سێدارەدان)، (دوو پێڵوو لە گیا)، (نێچیری خۆڵەمێشی)، (ئافرەتێك لە دەباشیر)، (ڕامبۆی هەزار و بۆدلێری بیست)، (قەلەڕەشێك داوای لێ بووردن ئەكات)، (كوا پاڵەوانی نوستن)، (درەختێك لە خەودا ڕێ دەكا).

مامۆستا عەبدوڵڵا تاهیر بەرزنجیش ناونیشانی كتێبەكەی لە دێڕە شیعرێكی ناو شیعری (دەربەندی هەوا)ی وەك ناونیشانی كتێبەكەی هەڵبژاردووە، محەمەد ماغوتیش لە دیوانی (شرق عدن.. غرب اڵله) ئەوەی كردووە.

سەنییە ساڵح دەربارەی شیعر دەڵێت:

ناكرێت بەساردوسڕی، كپی و ڕوئیا بگوێزینەوە. پێویستە كڵپە بسێنێت و بگاتە لێواری كۆڵان. یان زمانی شیعر قورسترین زمانە لە نێو زمانەكاندا ل٢٨.

 لە شیعری (درەختێك بەر ئەبێتە دڵمەوە) وتووییەتی:

ئەو گوڵەیشی ڕووبەڕووی پاییز ئەبێتەوە،

بەسەر ڕەگەكانیدا شۆڕ ئەبێتەوە…

لێرە و لەوێ فرمێسكەكانی

وەك بەرتیلێك بۆ ڕەشەبا و پەرش و بڵاو ئەكاتەوە

تا لەسەرخۆ بێت،

چونكە تەنیایی بكوژە

زستانیش سەختە و ترسناك ل٨٦

بەو ئومێدەی مامۆستا عەبدوڵڵا تاهیر بەرزنجی بەشەكانی دیكەی پرۆژەكەی، بە ئێمەی خوێنەر ئاشنا بكات.

ناردن: