دیالۆگ لە نێوان ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوادا

 

بابەتەکانی نێو دوتوێی ئەم کتێبە، بریتییە لە کۆمەڵێک دیداری جیاجیا لەگەڵ چەندین کەسایەتی و فیگۆری ڕۆشنبیری و ئەدەبی و فەلسەفی و سیاسی و فیکری، دیدارەکان لە لایەن نووسەر و وەرگێڕ (ئەردەڵان عەبدوڵڵا) ئامادەکراوە، بەشێکیشیان وەرگێڕدراون و لە لایەن دەزگای چاپ و پەخشی سەردەمەوە چاپ و بڵاوکراوەتەوە.

بابەتی دیدارەکانی نێو ئەم کتێبە، بریتین لە: چاوپێکەوتن لەگەڵ نووسەر و بیرمەندی ناسراوی هیندی (ئارونهاتی ڕۆی)دا، چاوپێکەوتن لەگەڵ ڕۆماننووسی ئێرانی مەحمود دەوڵەت ئابادی، چاوپێکەوتن لەگەڵ فەیلەسووفی فەڕەنسی (جاک بوفریس) دا، چاوپێکەوتن لەگەڵ ژنە نووسەری عێراقی (هەدیە حسێن) دا، چاوپێکەوتن لەگەڵ نووسەریناوداری بەڕازیلی (پاولۆ کۆیلۆ) دا، چاوپێکەوتن لەگەڵ وەزیری دەرەوەی پێشووی ئەمریکا (کۆندەلیزا ڕایس) دا، چاوپێکەوتن لەگەڵ نووسەر و فیلمساز و ڕووناکبیری ناوداری ئەفغانی فەڕەنسی نووس(عەتیق ڕەحیمی) دا، ئاخۆ سیستەمی سەرمایەداری بەردەوام دەبێ/ گفتوگۆیەک لە نێوان (نۆربێرت ڤاڵتەر و ئاڵمار ئاڵتڤاتەر) دا، چاوپێکەوتن لەگەڵ فەیلەسووف و سۆسیۆلۆگی فەڕەنسی (ئێدگار مۆران) دا، هاوکات چاوپێکەوتن لەگەڵ  (سەڵاح نیازی) و ژنە نووسەری ناوداری میسری (شیرین فیقهی) و دەرهێنەری ئەمیکی (ستیڤن سپیلبێرگ) و شانۆکاری عێراقی (وسف ئەلعانی) و نووسەر و ڕووناکبیر (فالح عەبدول جەبار) دا.

وەک لە پێڕستەکەدا دەردەکەوێت، چاوپێکەوتنەکان لە چەند ئاستێکدان و دواجار پێکەوە دیالۆگی نێوان ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا پێکدەهێنن و لەمەڕ ئەو پرسە و کێشە ئاڵۆزەکانی نێوان ئەو دوو کیشوەرە گفتوگۆ دەکەن، ئەوەی وا دەکات ئەم دیالۆگە دروست بێت و لەم کتێبە و دیدارەکاندا ڕەنگ بداتەوە، دۆخی فیکری و کولتووری و ژینگەی کۆمەڵایەتی و ئایینی و پێگەی چینایەتی و ئابووری ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا نییە وەک دوو سەرزەمینی جیاواز بە تەنیا، بەڵکو ئەو گفتوگۆ کولتووری و ڕۆشنبیری و سیاسی و ئەدەبی و فیکرییە قووڵەشە، کە لەسەر کێشەکانی ڕۆژهەڵات و دونیای ڕۆژئاوا دەکرێت، بە تایبەت کاتێ گفتوگۆکان لە زاری نووسەران و ڕۆشنبیرانی خاوەن پێگەی تایبەتەوە بێت، ئەوا سەنگ و بەهای زیاتر پەیدا دەکات.

گفتوگۆکانی نێو ئەم کتێبە هەم بەچێژن و هەم پڕ لە زانیارین، بەچێژن چونکە سازدەرانی چاوپێکەوتنەکا بە وردی پرسیار دەکەن دەست بۆ ئەو دیو سنوورەکان دەبەن، بەسوودیشن چونکە وەڵامەکان تێرن و لە باگراوندێکەوە دەدوێن کە پشتئەستوورە بە ئەزموونی ژیان و خوێندنەوە و دونیابینی سەردەمیانە، لەمەڕ کێشە ئاڵۆزەکانی ڕۆژهەڵات، ئامادەکاری ئەم کتێبە لە پێشەکییەکی کوردتدا دیدی خۆی خستۆتە ڕوو و پێی وایە ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا دوو ناوچەی جوگرافیایی جیاواز و دوو شوێن و چەمکی دژیەکن، پێدەچێت لە ڕووی جوگرافییەوە هێندە جیاوازییان نەبێت، بەڵام لە ڕووی فیکرییەوە زۆر لە یەکتر دوورن و دەشڵێت: لەوانەیە مێژوو، ئایین، جۆری ژیان و سیستەمی سیاسی و ئابووری، هۆکاری سەرەکی بن بۆ دروستبوونی ئەم لێکترازانە و لەیەکتر دوورکەوتنەوەیە، بەڵام سەرەڕای هەموو ئەو ناکۆکی و جیاوازییە مێژووییانە، چەند خاڵێکی جوان و گرینگی هاوبەشیش لەنێوانیاندا هەیە کە دەتوانێت ئەم دوورییەی نێوان کەم بکاتەوە.

بە بۆچوونی (ئەردەڵان عەبدوڵڵا) ئەوانەی کە دەتوانن ئەم کارە ئاڵۆز و قورسە بە ئەنجام بگەیەنن، نووسەران، بیرمەندان و هونەرمەندانن، ئەوان دەتوانن ئەم پردە لە نێوان ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوادا دروست بکەن، ئامادەکاری ئەم کتێبە، هەر لەم کتێبەدا هەوڵی داوە شوێنێکی تایبەت بۆ ژنان بکاتەوە، بە تایبەت نووسەری ژن، چونکە بە بڕوای ئەو، زۆر جار کەمتر چاوپێکەوتنی ژنی نووسەر و بیرمەند، وەرگێڕدراوە بۆ سەر زمانی کوردی.

یەکێک لە چاوپێکەوتنەکانی نێو ئەم کتێبە، تایبەتە بە نووسەر و بیرمەندی ناسراوی هیندی (ئارونهاتی ڕۆی) ئارونهاتی یەکێکە لە نووسەرە ناسراوەکانی هیندستان و ساڵی ١٩٩٧ ڕۆمانی (خودای شتە بچکۆلانەکان)ی نووسی و بەهۆی ئەم ڕۆمانەوە بە هەموو جیهان ناسرا و لە هەمان ساڵدا خەڵاتی بەناوبانگی (پۆکەر)ی وەرگرت، ئەم نووسەرە هیندییە تەنها لە بواری ئەدەبدا چالاک نییە، بەڵکو لە بوارەکانی سیاسەت و مافی مرۆڤ و بزافی دژەگڵۆباڵیزم و بزافی ئاشتیشدا چالاکی هەیە، ڕۆی لەو چاوپێکەوتنەدا باس لەوە دەکات کە لە ئەمریکا و ئەوروپا و چین و هیندستاندا، دەستەبژێرێک هەیە کە لە دژی ئەمان شەڕ دەکەن، هەموو دەسەڵات، سیاسەتی ڕاستەقینە و وزە، پەیوەندی بەوانەوە هەیە و دەشڵێت: ئەمڕۆ چینێکی ناوەنجیی تۆتالیزم هەیە کە شادەمارەکانی ژیانی کولتووری و ئابووریی هیندستانی کۆنترۆڵ کردووە و لە ماوەی ئەم بیست ساڵەی دواییدا بە تەواوەتی گۆڕاوە.

یەکێکی تر لە چاوپێکەوتنە جوان و چێژبەخش و گرنگەکانی نێو ئەم کتێبە، بریتییە لە دیدارێک لەگەڵ نووسەری ناوداری ئێرانی (مەحموود دەوڵت ئابادی) ئەم نووسەرە ساڵی ١٩٤٠ لە باکووری ڕۆژهەڵاتی ئێران لەدایکبووە و خااوەنی شاکاری (کەلیدەر)ە، کە ڕۆمانێکی دە بەرگییە، لەگەڵ ڕۆمانی بەناوبانگی (کۆڵۆنێل) کە ساڵی ٢٠١٠ کراوە بە ئەڵمانی، لەم چاپێکەوتنەدا مەحموود دەوڵەت ئابادی ڕوبۆچوونی خۆی دەبارەی شکستی ناڕەزایی و بزووتنەوەی سەوزی ئێران و هەروەها دەربارەی ئەدەب و سانسۆر لە دەوڵەتی ئایینسالاردا دەردەبڕێت.

لەم چاوپێکەوتنەدا دەوڵەت ئابادی سەبارەت بە سانسۆر و قەدەغەکردنی چاپکردنی ڕۆمانی کۆڵۆنێل لە وڵاتی ئێران. باس لەوە دەکات کە دەستنووسی ئەم ڕۆمانەی چەند ساڵک پێش ئێستا پێشکەش بە دەزگای سانسۆری ئێرانی کردبوو و ڕوونی دەکاتەوە کە ئەم ڕۆمانە باسی ڕووداوەکانی پێش ئێستا دەکات و دەڵێت: ئەم ڕۆمانەم بیستوپێنج ساڵ بەر لە ئێستا نووسیوە، بەڵام هەر دوام دەخست، چونکە حەزم نەدەکرد ڕۆمانەکە بە شێوەیەکی راستەوخۆ وەکو وتارێکی سیاسی بخوێنرێتەوە، هەر بۆیە خۆم لە چاپکردن و بڵاوکردنەوەی دواخست، بە بڕوای من ئەدەب نابێ لە ناو سیاسەتی ڕۆژانەدا کورت بکرێتەوە، ئەوە کاری تایبەتی میدیایە کە ڕۆژانە هەواڵی باری گشتیی وڵات بڵاوبکاتەوە، بەڵام ئەدەب کارێکی تری هەیە.

ئایا فەلسەفە کاڵایە؟ ئەمە ناونیشانی شاوپێکەوتنێکی نێو ئەم کتێبەیە لەگەڵ فەیلەسووفی فەڕەنسی (جاک بوفریس) ئەم فەیلوسووفە بەوە ناسراوە کە خاوەنی هەڵوێستێکی ڕەخنەگرانەیە دژ بە چەواشەکاریی میدیایی و فەلسەفی، جاک لەم چاوپێکەوتنەدا ئاماژە بەوە دەکا کە دوو هەڵوێستی تووندڕەوانەی لە مێژووی فەلسەفەدا هەن کە پێم وایە هەردووکیان پێکەوە شتێکی نامەعقول و دەڵێن: لە لایەکەوە هەندێ مێژوونووس لە ڕێگای خەونەوە دەیانەوێ لە هزری ڕووناکبیرانی پێشوو بگەن، ڕێک وەکو ئەوەی لەگەڵ ئەواندا ژیابن، هەوڵ دەدەن لە ڕێگای شێوازێکی ئیفترازییەوە خوێندنەوە بۆ خەڵکانی سەردەمی دیکارت بکەن، وەکو ئەوەی کە لە سەدەی حەڤدەوە لە بواری هزردا هیچ شتێک نەگۆڕابێت، لە لایەکی تریشەوە نەریتێکی خراپ هەیە کە وا لە هەندێ دەکات وا مامەڵە لەگەڵ فەیلەسووفەکانی پێشوو بکەن، وەک بڵێی لە ئێستادا دەژین، وەک بڵێی کێشەکانی ئەمڕۆمان هیچ جیاوازییەکیان لەگەڵ کێشەکانی پشوودا نەبێت.

لە لایەکی ترەوە و هەر لەم کتێبەدا، چاوپێکەوتنێکی گرنگ لەگەڵ ژنە نووسەری عێراقی (هەدیە حسێن) ساز کراوە، هەدیە خاوەنی حەوت ڕۆمانە و ساڵانی نەوەدەکان لە لایەن ڕژێمی بەعسەوە ناوی دەچێتە لیستی ڕەشەوە، بۆیە بە ناچاری  لە کۆتایی نەوەدەکانەوە وڵات جێ دەهێڵێت و ڕوو دەکاتە وڵاتی ئوردون و هەر حەوت ڕۆمانەکەی لەو وڵاتە عەرەبییە دەنووسێت، دواتر دەبێتە کەسێکی تاراوگەنشین و ڕوو دەکاتە ڕۆژئاوا، دوورکەوتنەوەی لە عێراقی ژێر ستەم و دیکتاتۆری، پەنجەرەیەک دەبێت و لەم ژنە نووسەرە چالاکە دەکرتێتەوە و تیایدا ئازادانە و بوێرانە لە ڕۆمانەکانیدا باس لە جەنگ و وێرانبوونی عێراق و دەسەڵاتی دیکتاتۆری و چەوساندنەوەی ڕژێمە تۆتالیتار و دیکتاتۆرەکەی بەعس دەکات.

هەدیە حسێن، لەم چاوپێکەوتنەیدا کە سیازدە ساڵ بووە عێراقی جێهێشتووە دەڵێت: پاش دەرچوونم لە عێراق، لە سەرەتادا زۆ بە نهێنی پەیوەندیم لەگەڵ نووسەرانی ناوخۆی عێراقدا هەبوو، چونکە من لە لای ڕژێمی پێشوو، ناوم لە لیستی ڕەشدا بوو، بەڵام پاش ڕووخانی ڕژێم، واتە ساڵی ٢٠٠٣ کارەکان ئاسان بوون و لە ڕێگای تەلەفوون و هێڵی ئینتەرنێتەوە پەیوەندیم هەیە لەگەڵ نووسەرە عێراقییەکاندا.

ئەم ژنە نووسەرە عێراقییە، لە وەڵامی یەکێک لە پرسیارەکاندا سەبارەت بە دوورکەوتنەوەی لە وڵات کە چ کارێکی کردووەتە سەر ئەوەی ئازادانەتر دەربکەوێ و بنووسێت؟ دەڵێت: من ساڵی ١٩٩٩ عێراقم بەجێ هێشتووە، بەڵام هیچ کات وەکو شوێن لە کاتی نووسیندا لێی دوور نەکەوتوومەتەوە، شوێن و کەسایەتیی هەر حەوت ڕۆمانەکەم عێراقین، هەروەها من دژی ئەو جەنگە دەنووسم کە بۆ ماوەیەکی زۆر بەرۆکی وڵاتەکەمی گرتبوو، لەو کاتەدا من لە وڵاتەکەم دوور کەوتمەوە، وڵاتەکەم لە من نزیک بووەوە، ڕێک وەکو ئەو تابلۆیەی کە چەند لێی دوور بکەویتەوە، جوانتر دەردەکەوێت.

بە گشتی کۆی چاوپێکەوتنەکان گرنگ و بەسوود و بەچێژن، خوێندنەوەی ئەم کتێبە، واتە ئاشنا بوون بە دید و دونیابینی کۆمەڵێک نووسەر و فەیلەسووف و بیرمەند بۆ پرس و کێشە تازەکانی دونیای نوێ، واتە تێگەیشتن لە کۆمەڵێک چەمک و بابەتی نوێی دونیای ئەمڕۆمان، بەتایبەت دنیای تەکنەلۆژیا و ئینتەرنێت و کارییگەرییەکانیان لەسەر دنیای کتێب و نووسەر و خوێنەران، لەم پرسەدا نووسەری ناوداری بەڕازیلی (پاولۆ کۆیلۆ) کە خۆی یەکێکە لە بەکارهێنەرە بەردەوامەکانی ئینتەرنێت و زۆربەی پەیوەندییەکانی لە ڕێی ئینتەرنێتەوەیە، بە وردی باس لە چارەنووسی کتێب و خوێنەر و کتێبخانە دەکات لە سایەی پێشکەوتنی زانست و پەرەسەندنە تەکنەلۆجییەکانی دنیای ئەمڕۆدا.

لە ڕاستیدا ئەم نووسینە، تەنها ناساندنێکی چەند لایەنێکی کتێبەکەیە و  تۆی خوێنەر، بە خوێندەوەی کۆی چاوپێکەوتنەکان زیاتر سوودمەند دەبیت و بە شتی نوێ ئاشنا دەبیت، بە هیوام نووسەر و خوێنەری کورد، خۆیان لە خوێندنەوەی ئەم کتێبە بێبەش نەکەن.

ناردن: